از روی اثر تعریف کرده ، این که تعریف نیست ، این که حقیقت مطلب‌ بیان نشده ، فیزیک همین‌قدر می‌گوید چیزی [ وجود دارد ] ، اصلا خود نیوتن‌ حرفش این است ، می‌گوید من چیزی می‌بینم در میان اجسام و اجرام که عجالتا نامی ندارم رویش بگذارم ، اسمش را می‌گذارم جاذبه ، گویی اجسام خودشان‌ همدیگر را جذب می‌کنند . این را من یادم نیست در کجا دیدم ، ظن قوی دارم‌ که در سیر حکمت در اروپا فروغی از نیوتن نقل می‌کند ، می‌گوید من نمی‌گویم‌ این چیست و چگونه است ، من یک چیزی می‌بینم که گویی اجسام خودشان‌ همدیگر را جذب می‌کنند و می‌کشانند . ما یک قدم بالاتر می‌رویم ، می‌گوییم‌ نه " گویی " نه ، واقعا اجسام یکدیگر را می‌کشانند ، واقعا اجسام یکدیگر را به همان تناسب خاصی که در میان جرمشان از یک طرف و فاصله‌شان از طرف دیگر هست ، می‌کشانند اما " ما حقیقة هذه النیرو ؟ " حقیقت این‌ چیست ؟ آیا کلمه‌ای که به حقیقتش نزدیکتر باشد از آنچه که عرفای خودمان‌ " عشق " نامیده‌اند ( وجود دارد ؟ ) مثلا کلمه " جاذبه " از کلمه " عشق " که آنها گفته‌اند رساتر و نزدیکتر است ؟ نه .

طبایع جز کشش کاری ندارند

حکیمان [١] این کشش را عشق خوانند

نوعی عشق ، نوعی علاقه ، هر چه می‌خواهید بگویید ، نوعی کشش در میان‌ اجرام وجود دارد که با یک حساب معینی ، با یک فرمول معینی اینها یکدیگر را می‌کشانند و همین سبب این انتظامات در کار خلقت شده است که‌ مثلا زمین در یک مدار معین حرکت کند و ماه در یک مدار معین . اما حقیقت این چیست ؟ آیا کسی می‌تواند بگوید ای آقا ! شما می‌گویید : " و اوحی فی کل سماء امرها " نیوتن خلافش را ثابت کرد که گفت " قانون‌ جاذبه " ، شما می‌گویید " وحی " ؟ این خیال کرده که اگر " وحی " بگوییم یعنی یک کسی می‌آید بیخ گوش اینها با اینها حرف می‌زند و او که‌ گفته " جاذبه " یک چیز دیگری را گفته است ، هیچ کس هم نمی‌تواند بگوید با دلیل عقل لازمه جرم بودن جرم همان‌طوری که خواص ریاضی آن هست‌ این خاصیت هم هست و این دیگر خاصیت غیرقابل تخلف است . عرض کردیم‌ ما این را نمی‌توانیم بگوییم ، حتما غیر از این نیست ولی از کجا که‌ این‌جور نباشد که باز ساختمان خورشید یک مطلب باشد ،

[١] حکیمان الهی .