بعد مرحوم آخوند یک مطلبی دارد که این مطلب را اگر چه در ادامه همین‌ بحث گفته است ولی آن مطلب اساس مطالب در این باب است و آقای‌ طباطبائی هم بر آن تکیه کرده‌اند ، و آن این است که : اصلا مسأله موضوع چه نقشی می‌تواند داشته باشد ؟ در باب حرکت این جور گفته‌اند و مرحوم آخوند هم این جور می‌گوید که‌ معنای حرکت در شی‌ء این است که کون المتحرک له فی کل آن فرد مما فیه‌ الحرکه . مثلا اگر جسم در مکان حرکت می‌کند معنایش این است که در هر آنی‌ یک مکان دارد غیر از مکان اول ، و همچنین سایر مقولات . این مطلب درست‌ است ، ولی این مطلب را ما باید بشکافیم که آیا واقعا متحرک در هر آنی‌ یک فرد از مقوله را بطور جدا جدا دارد ، که بالفعل از یکدیگر متمایزند ؟ و در هر آنی یک فرد پیدا می‌شود و معدوم می‌شود ، و بین آنها هیچ گونه‌ وحدتی نیست ؟ آیا مقصود این است ؟ اگر مقصود اینست ، این محال است و از وحدت موضوع هم کاری ساخته‌ نیست . چون لازمه آن این است که غیر متناهی محصور بین حاصرین باشد ، و یکی از ادله بطلان اصالت ماهیت همین است "

کون المراتب فی الاشتداد

انواعا استنار للمراد

" و اگر هم محال نباشد ، موضوع واحد نمی‌تواند وحدتش را حفظ کند ، چون‌ مفروض این است که ما فیه الحرکه مثلا مراتب سواد متعدد هستند و وقتی‌ نفس ما فیه الحرکه در ذات خودش متعدد است وحدت موضوع برای آنها وحدت درست نمی‌کند . چه بسیار موضوعات واحدی که اعراض متعددی دارند . و اما اگر معنای این مطلب که للمتحرک فی کل آن فرد من المقوله التی‌ فیها