همین حقیقت دارای دو اعتبار دیگر است : اعتبار وحدت و اعتبار کثرت‌ . مثل هر متصل واحدی که هم اعتبار وحدت برای آن می‌شود ، چون متصل واحد است و یک واحد است ، و هم اعتبار کثرت برای آن می‌شود ، چون متصل است‌ و قابل انقسام به اجزاء است ، یعنی می‌توان در آن اعتبار کثرت و تجزی‌ کرد .
می‌فرمایند : حال که زمان جهت ثبات دارد ، نیاز دارد به فاعلی ثابت‌ که حافظ زمان باشد . از این جهت زمان مثل هر ممکن الوجود دیگری نیازمند به فاعل است [١] . از آن جهت که امری است ثابت و دائم نیازمند به‌ فاعلی است ثابت و دائم و از آن جهت که امری است متصرم و متجدد نیازمند به قابلی است که آن قابل در قابلیت خودش دائما متجدد و متصرم‌ باشد . این مطلب روی همان مبنای مرحوم آخوند است که هم حرکت توسطی را قبول دارد و هم حرکت قطعی را . یعنی دو حیثیت واقعی در یک شی‌ء قائل‌ است ، ثبات و تجدد را که دو امر متضاد و متناقض هستند ، در آن واحد دو حیث واقعی در حرکت و زمان می‌داند و می‌فرماید : حیثیت ثبات به فاعلش‌ و حیثیت تجدد و تصرم به قابلش وابسته است . و نیز می‌فرماید : از جنبه‌ وحدتش نیازمند به یک فاعل مبرا و منزه از کثرت است . معنای این سخن‌ این است که فاعل زمان نمی‌تواند امری جسمانی باشد . این مسأله‌ای است که‌ آیا فاعل

[١] درباره زمان نظریه‌ای به محمد بن زکریای رازی نسبت داده‌اند که وی‌ به قدمای خمسه قائل بوده و زمان را یکی از قدما می‌دانسته است . اگر مقصود وی از قدمای خمسه ، قدمای ذاتی باشد بنابراین زمان را بدون فاعل و موجود می‌داند و مثل خدا آن را واجب بالذات می‌داند . جواب به وی همین‌ است که زمان مثل هر ممکن الوجودی نیازمند فاعل است . از آن جهت که‌ امری است ثابت و دائم نیازمند فاعلی ثابت و دائم است و از آن جهت که‌ امری است متصرم و متجدد نیازمند به قابلی است که آن قابل در قابلیت‌ خودش دائما متجدد و متصرم است .