زمان و بوجود آورنده زمان که فعلا بحث در همان زمان عام است نه زمان‌ خاص هر شی‌ء می‌تواند یک امر جسمانی و مادی باشد ؟ حکما معتقدند که آن‌ چیزی که زمان را خلق می‌کند باید امری باشد متبرء الذات از هر گونه کثرتی‌ ، و از آن حیث که کثرت دارد ، کثرتش بستگی دارد به همان قابل‌ جسمانی‌اش که دارای کثرت است . پس زمان یک حقیقتی است که در آن واحد هم باقی است و هم فانی ، هم‌ واحد است و هم کثیر ، و از نظر مرحوم آخوند هر دو حیثیت در زمان واقعی‌ است . مرحوم آخوند در باب قابل در اینجا که بحث از زمان عام می‌کنند ، می‌گویند : زمان عام احتیاج به قابلی دارد که آن قابل جسم باشد ولی اتم‌ اجسام باشد ، باید جسمی باشد که خواص اجسام عنصری را نداشته باشد . یعنی‌ حرکتش حرکت مستدیره باشد ، نه حرکت مستقیم ، جسمی باشد که در آن نمو و ذبول نباشد ، جسمی باشد که در آن حرکت مکانی یعنی حرکت مستقیم نباشد ، تخلخل و تکاثف نباشد . به همین جهت بود که فصل سابق را مطرح کرد و آن‌ فصل را مقدمه‌ای برای اینجا قرار داد .