مقیاس اعتبار شده است ، همانطور که برای هر مقدار دیگری از مقدارها مجبوریم یک کمیتی را که ثابت است و تغییر نمی‌کند به عنوان مقیاس‌ اعتبار کنیم ، والا همانطور که حرکت فلک زمان دارد ، هر حرکتی در عالم‌ زمان دارد ، ولی چون حرکت فلک حالت یکنواخت و غیر متغیر دارد ، نه‌ تغییر مکان می‌دهد و نه رشد و نمو پیدا می‌کند و نه سرعت و بطؤ دارد ، می‌تواند مقیاس قرار گیرد . این مطلب در مورد مقادیر و کمیات دیگر نیز صادق است و مثلا برای سنجش حرارت بدن ، حرکت انبساطی جیوه را مقیاس‌ قرار می‌دهند در حالی که میان تأثیر حرارت در بدن انسان با جیوه فرقی‌ نیست ، ولی باید چیزی را مقیاس قرار داد که برای سنجیدن از همه بهتر باشد . یا برای وزن وزنه کیلوگرم را و برای مسافت متر را واحد سنجش‌ اعتبار می‌کنیم .

نظر مرحوم آخوند در تعدد حرکات و زمان

این دو نظریه در باب زمان بود و باید دید کدام یک صحیح است ؟ آقای‌ طباطبائی استنباطشان این است که برهان طبیعیون دلیل بر این است که حکما برای هر چیزی زمان جداگانه قائلند ، و زمان حرکت فلک یا حرکت شبانه‌ روزی زمین در اصطلاح امروز یک معیار است برای سنجیدن زمان سایر حرکات‌ نه اینکه زمان فقط متعلق به آنهاست . لذا آقای طباطبائی می‌گویند از این‌ برهان و از بعضی حرفهای مرحوم آخوند این معنی استنباط می‌شود که هر چیزی‌ زمانی دارد . ولیکن اگر از آن برهان [ برهان طبیعیین ] بخواهیم این استنباط را بکنیم‌ قدری مشکل است ، با عنوان بحث درست در نمی‌آید و با ذیل بحث هم جور در نمی‌آید ، بلکه مرحوم آخوند در بعضی کلماتش تقریبا طوری حرف می‌زند که‌ همان حرف قدماست ، یعنی زمان فقط از یک حرکت انتزاع می‌شود با این فرق‌ که قدما آن حرکت را حرکت وضعی فلک می‌دانستند و ایشان حرکت جوهری فلک‌ . ولی به هر حال آن حرکتی که از آن زمان انتزاع می‌شود حرکت فلک است . پس