حرکت آن منطبق باشد با مقدار حرکت آن فلک . نه ، اینطور نیست . خود ایشان یک برهان اقامه کرده است بر اینکه زمان بیرون از وجود اشیاء نیست [١] .
نتیجه اینکه حاشیه آقای طباطبائی با مبنای مرحوم آخوند و با مبنای خود ایشان تطبیق می‌کند . اما یک وقت بحث این است که حرف صحیح چیست ؟ و یک وقت بحث این است که در اینجا چه گفته‌اند ؟ حرفی را که مرحوم آخوند در اینجا زده‌اند همان است که شیخ و دیگران گفته‌اند که زمان مقدار یک‌ حرکت است و آن حرکت فلک است و حرکات دیگر به اعتبار نوعی انطباق با آن زمانی هستند ، نه اینکه خودشان زمان دارند و زمانشان را با آن زمان‌ منطبق می‌کنیم . پس فرموده آقای طباطبائی فی حد ذاته مطلب درستی است و با مبانی مرحوم آخوند هم سازگار است . ولی مرحوم آخوند در این فصل‌ نخواسته این را بگوید ، بلکه همان مطلب نادرست دیگران را تقریر کرده‌ است [٢] .

[١] این را مکرر گفته‌ایم که در بین کتابهای مرحوم آخوند کتاب " اسفار " به صورتی است که تا انسان به همه مطالب مرحوم آخوند در همه این‌ کتاب احاطه و تسلط نداشته باشد تمامی مقاصد خود مرحوم آخوند را متوجه‌ نمی‌شود . ما نحن فیه از مطالبی است که خود مرحوم آخوند گفته‌اند و آقای‌ طباطبائی بیش از همه به این مطلب توجه دارند که خود مرحوم آخوند زمان‌ را در همه اشیاء قائلند و مبنای مرحوم آخوند این است که به عدد حرکات‌ زمان وجود دارد . ولی مرحوم آخوند در هر جا و هر مقامی طوری سخن می‌گوید ، نه اینکه از روی غفلت این مطالب را گفته باشد ، بلکه در بسیاری از مواقع مطالب را مطابق مبنای قوم تقریر می‌کند . [٢] سؤال : آیا می‌خواهید برای زمان وجودی در خارج اثبات کنید ؟ استاد : بله ، عرض کرده‌ایم که نه مقوله عرضی را ما الان هم نه مقوله‌ عرضی می‌نامیم ، ولی با هم تفاوت دارند . گفتیم که اضافات اساسا از نوع‌ معقولات ثانیه هستند ، که خود حکما هم گفته‌اند . بعد رسیدیم به مقدار . گفتیم که در کمیات ، اعم از کمیات متصله و کمیات منفصله ، نسبت مقدار با متقدر نسبت محمول بالضمیمه و موضوع نیست . یعنی وجود مقدار در خارج‌ منحاز از وجود متقدر نیست . متقدر و مقدار دو اعتبار از شی‌ء واحدند . یک شی‌ء را اگر مبهم اعتبار کنیم ، همان ذات متقدر است ، اگر متعین‌ اعتبار کنیم مقدار است . و در مواردی که آن حقیقت با تعینات مختلف‌ پیدا می‌شود ، به این معنا نیست که تعین وجودی دارد که به آن حقیقت‌ می‌چسبد ، &gt