حرکت و زمان در فلسفه اسلامی 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٨

حرکات اختیاری از قبیل حرکات وضعی و أینی . حرکات کمی مثل رشد بدن .
تغییر رنگ و حرارت و نظائر آن تغییر کیفی است . حتی بعضی از حرکات را می‌شود حرکت طبعی دانست ، مثل حرکت قلب ، حرکت کبد ، امعاء ، روده‌ها و نظایر آن ، اینها اعمال و حرکات اختیاری نیستند ، یعنی انسان اینها را با اراده و اختیار انجام نمی‌دهد . عمل ارادی مثل حرکتهای أینی یا وضعی‌ است که انسان از جایی به جایی می‌رود یا وضع خود را تغییر می‌دهد . ایشان‌ می‌گویند : خستگی در اعمال طبیعی نوع دوم است ، درست هم هست . هیچگاه‌ بدن در اعمال طبیعی نوع اول خسته نمی‌شود ، مثلا قلب در حرکت خودش خسته‌ نمی‌شود و نیازی به استراحت ندارد که مدتی متوقف بشود و دوباره کار کند . این با آنچه که اطبا امروز می‌گویند منافاتی ندارد . منظور اطبا به معنی‌ تحمیل کار زیادتر از میزان قدرت است . اینکه اینها اسمش را خستگی‌ می‌گذارند غیر از خستگی مورد نظر آنها است . در نوع دوم که کارهای‌ اختیاری است اعیاء و خستگی معنی دارد .
حاجی در اینجا یک اعتراضی کرده است به مرحوم آخوند که این چه فرق کرد با حرف اولتان ؟ اول گفتید " و للنفس طبیعتان " ، هر دو مقهورند ، یکی از روی طوع و دیگری از روی کره ، بعد می‌گوئید : " و لها ایضا ضربان‌ من القوی " ، مگر قوه غیر از طبیعت است و مقصود شما از طبیعت مگر غیر از همان قوه‌های طبیعی است ؟ خوب ، بازگشت این [ حرف دوم ] به همان‌ است نه به چیز دیگر . این مناقشه‌ای است که کسی ممکن است بگوید وارد است ، یا حلش بکند به این نحو که کلمه " ایضا " را بردارد و جمله دوم‌ را عطف تفسیری جمله اول حساب کند .

رابطه حرکات طبیعی بدن و نفس