هو لکونه عدما خاصا یصحبه قوه أو ملکه مفتقرتین الی قابل زمانی متجدد الوجود یحتاج الی زمان بعد زمان الحرکه التی هو یقابلها . و قد علم أن‌ حافظ الزمان هو المستدیره فی المشهور [١] .
و أما اتمها ، فلانها فی نفسها لا یحتمل الزیاده فی الکمیه کباقی‌ الحرکات و لا الاشتداد و لا التضعف فی السرعه و البطؤ [٢] لما ستعلم [٣] فی مباحث الافلاک ، و لان فاعلها و غایتها لیس أمرا محسوسا بل أمر عقلی‌ غیر متفاوت فی القرب الیه و البعد عنه لکونه خارجا عن هذا العالم کما یتفاوت غایه الحرکات الطبیعیه الاینیه و تشتد حرکتها أخیرا [٤] کلما قرب المتحرک من الحیز الطبیعی ، و القسریه یضعف أخیرا کلما

[١] با این " فی المشهور " خواسته بگوید نظر خود ما این نیست . [٢] چون حرکت فلک دائم است دیگر زیاده در کمیت پیدا نمی‌کند ، یک‌ شی‌ء دائم که دیگر زیاده نمی‌پذیرد . حتی در باب حرکات فلک قدما معتقدند که شدت و ضعف هم پیدا نمی‌کند ، سرعت و بطؤهم پیدا نمی‌کند . [٣] در اینجا مرحوم آخوند دو وعده داده است که عملی نشده است . و دلیلش همان حرفی است که ما مکرر گفته‌ایم که " اسفار " به صورت یک‌ کتاب یادداشت و ناتمام باقیمانده است و آن را تمام نکرده . خیلی از مباحث است که می‌گوید در گذشته گفته شده و حال آنکه در آینده می‌آید ، و خیلی از مباحثی را که به آینده وعده می‌دهد اساسا طرح نکرده است ، و در آخر همین فصل باز می‌گوید در مباحث جهات و فلکیات خواهیم گفت در حالی‌ که " اسفار " بحث فلکیات را ندارد . و نیز بعضی مباحث را به مبحث‌ نبوات وعده می‌دهد که " اسفار " این مبحث را هم ندارد . [٤] در حرکات أینی شدت و ضعف پیدا می‌شود . دلیل شدت و ضعف یا از ناحیه فاعل است یا از ناحیه غایت . از ناحیه فاعل این است که علت‌ فاعلی بر نیرویش اگر اضافه شود حرکت شدید می‌شود . در مورد غایت‌ می‌گویند هر چه شی‌ء به غایت خود نزدیکتر شود بر سرعتش و شدت حرکتش‌ افزوده می‌شود . امروزه هم همین حرف را می‌زنند . قدما هم می‌گفتند اگر شیئی را رها کنیم و به سوی پائین حرکت کند وقتی به زمین نزدیک می‌شود ، هر چه نزدیکتر بشود بر سرعتش افزوده می‌شود . و در حرکت قسری بر عکس‌ قائل بودند که آنا فانا از سرعتش کاسته می‌شود . مثلا پرتاب سنگ به بالا به ضعیف شدن و کند شدن لحظه به لحظه آن می‌انجامد تا می‌رسد به مرحله سکون‌ . قدما این شدت یا ضعف حرکت را در افلاک قائل نبودند ، هیچ عاملی از قبیل فاعل و غایت را موجب تغییر حرکت افلاک نمی‌دانسته‌اند .