نتوانسته به غزالی جواب دهد ، این یک حقیقت است . ما باید ببینیم از حرفهای مثل مرحوم آخوند جواب غزالی در می‌آید یا نه . پس روح این بحث این است که زمان نمی‌تواند از نظر ابتدا انقطاع داشته‌ باشد . البته از نظر انتها هم نمی‌تواند انقطاع داشته باشد ، ولی فعلا بحث‌ روی ابتدای زمان است . زمان نمی‌تواند شروع داشته باشد . منتهی این را به‌ این تعبیر می‌گویند که بر زمان جز ذات باری که علت زمان است هیچ چیز دیگری تقدم ندارد ، ذات باری یا عقول مجرده یا کلمات الله که اینها هم‌ برمی‌گردند به شؤون باری . پس جز ذات باری و جز مجردات و شؤون ذات‌ باری هیچ چیزی بر زمان تقدم ندارد ، ولی تقدم آنها هم تقدم زمانی نیست . چون آنها زمانی نیستند .

توضیح درباره عنوان این فصل

اولا این مطلب را چرا با این تعبیر ذکر کرده‌اند ؟ علتش این است که‌ متکلمین ( نه غزالی چون غزالی حرف مخصوصی دارد ) حدوث زمانی عالم را این طور بیان کرده‌اند که عالم حادث است زمانا . بعد گفته‌اند معنی حدوث‌ زمانی چیست ؟ حدوث زمانی یعنی تقدم عدم شی‌ء بر وجودش . ما که می‌گوئیم‌ فلان شی‌ء زمانا حادث است یعنی عدمش بر وجودش تقدم دارد ، از همین نوع‌ تقدمی که بحثش را کردیم که متقدم با متأخر غیر قابل اجتماع هستند . مثلا وقتی می‌گوئیم زید حادث زمانی است یعنی وجود زید مسبوق به عدم زید در زمان پیشین است . پس یک عدم متقدمی باید قائل باشیم . در مثل زید که‌ جزئی از عالم است تقدم عدم زید بر وجود زید آنهم تقدم زمانی ( یعنی‌ تقدمی که لا یجتمع المتقدم مع المتأخر ) قابل فرض است . چرا ؟ چون قبل‌ از وجود زید ، زمان وجود داشته است ، و در آن زمان اشیای دیگر وجود داشته‌اند . ما از وجود آن زمان و آن اشیای دیگر عدم زید را انتزاع می‌کنیم‌ . پس می‌گوئیم عدم زید تقدم دارد بر وجود زید . ولی این تقدم عدم زید بر وجود زید به تبع این است که زمان و زمانیاتی قبل از زید وجود دارد .