بعد مرحوم آخوند یک مطلب دیگری می‌گوید که به مباحث دو سه ورق پیش‌ مربوط می‌شود [١] . از جمله بی نظمیهای اسفار همین " بحث و تحصیل " در صفحه ٩٨ است که بطوری آورده شده است که انسان تصور می‌کند دنباله فصل‌ قبل است و حال آنکه یکباره به مطلب چند فصل قبل راجع به مباشر حرکت‌ منتقل شده است و اینکه علت مباشر حرکات عرضی طبیعت است ، و اینرا به‌ صورت اشکالی بر مطلب لعلک تقول . . . ذکر می‌کند و جواب می‌دهد . آن‌ اشکال این است که : شما فلاسفه معتقد هستید که فاعل حرکت خود طبیعت‌ است و انواع حرکتها و تغییرهائی که در بدن انسان واقع می‌شود ، اعم از ارادی و اختیاری مثل حرکت دست و پا ، و غیر ارادی مثل حرکتهای کبد و قلب و نظایر آن ، مبدئش خود طبیعت است ، یعنی طبیعت موجود در اعضاء . یعنی اینها مقتضای خود طبیعت است ، یعنی طبیعت موجود در اعضاء .
یعنی اینها مقتضای خود طبیعت است . و نیز یک اصل دیگری دارید و آن‌ اینکه : هر فاعلی اگر فعل را به اقتضای خودش انجام بدهد ، تضادی میان‌ فعلش و طبیعت به هیچ شکلی برقرار نمی‌شود . این فعل برای آن فاعل خستگی‌ و اعیاء ایجاد نمی‌کند ، چون به مقتضای ذات خود انجام می‌دهد . مثل اینکه‌ مثلا قوه جاذبه یک کاری را انجام بدهد ، در این مورد معنی ندارد در اثر تکرار و ادامه کار از نیرو کم بشود و خسته بشود ، یا قوه

[١] در اسفار بی‌نظمیهائی از نظر ترتیب مطالب مشاهده می‌شود که بوضوح‌ دال بر این است که یا در نظم ابواب آن کسان دیگر تصرف کرده‌اند یا اینکه اساسا بصورت یادداشتهائی بوده و تنظیم آن بوسیله دیگران انجام‌ گرفته است . برای اینکه ابواب و فصول این کتاب تقدیم و تأخیرهایی دارد که امکان ندارد خود مؤلف چنین کاری را بکند . از همه بالاتر اینکه در بعضی جاها می‌گوید ما مطلب را در گذشته گفته‌ایم ، در صورتی که در این نظم‌ موجود ، مطلب در آینده می‌آید . خیلی از ابواب و مطالب را وعده داده در حالی که اصلا چنین مطلبی در کتاب وجود ندارد . مکرر وعده می‌دهد که ما در بحث نبوات چنین خواهیم گفت ، در حالی که " اسفار " چنین بحثی ندارد .