اما اصل بحث که ایشان روی علت زمان می‌کنند ، قبلا فرمودند : علت زمان‌ از این جهت که یک واحد متصل است ، باید یک امری باشد واقعا واحد و واقعا با دوام . و به تعبیر دیگر علت زمان باید یک امر مجرد از زمان‌ باشد . این یک بحث خیلی عالی است که علت زمان باید امر مجرد از زمان‌ باشد . به این علت که هر چیزی که زمانی است به زمان متشخص است و اگر علت زمان خودش زمانی باشد باید متشخص باشد به معلول خودش . و حال‌ آنکه معلول شی‌ء در مرتبه متأخر از شی‌ء است و مشخص شی‌ء در مرتبه وجود شی‌ء است . پس علت زمان نمی‌تواند زمانی باشد . البته علت فاعلی را می‌گوئیم نه علت قابلی را . بنابراین " فما ظن فی المشهور . . . " آنچه که گمان رفته و مشهور در میان فلاسفه است که گفته‌اند فلک علت زمان است و مقصودشان از فلک جرم‌ فلک و طبیعت جسمانی فلک بوده است ، صحیح نیست . جرم فلک و حتی‌ طبیعت جسمانی فلک نمی‌تواند علت موجده زمان باشد ، چون خودش زمانی‌ است و خودش متشخص به زمان است . موجد زمان حتما و حتما باید یک امر مجرد از زمان باشد . ولی حالا که می‌گوئیم فاعلش باید یک امر مجرد باشد و قابلش یک امر مادی ، آیا فاعلش باید مجرد محض باشد و قابلش مادی محض ؟ یا باید فاعل و قابل حقیقتی باشد دو حیثیتی ، از یک حیث مجرد و بیرون از زمان ، و از حیث دیگر مادی و واقع در زمان و منفعل از زمان ؟ ایشان می‌گوید : بله ، باید این چنین باشد ، یعنی امری دو حیثیتی باشد . به عقیده ایشان‌ باید آن چیزی که فاعل زمان و قابل زمان است یک امر ذی نفس باشد . یعنی‌ ( به اصطلاح فلاسفه ) عقل مجرد ، که هیچ رابطه‌ای با ماده ندارد نمی‌تواند فاعل زمان باشد . باید نفس مجرد فاعل زمان باشد . چون نفس همان حقیقتی‌ است که دارای دو جنبه است که از یک حیث مجرد است .