الزمان و ما معه فعلا واحدا ، و یکون عله حدوثه و عله بقائه شیئا واحدا [١] اذ الشی‌ء التدریجی الغیر القا بالذات بقاؤه عین حدوثه . و قد علمت‌ من طریقتنا أن کل جسم و کل طبیعه جسمانیه و کل عارض جسمانی من الشکل و الوضع و الکم و الکیف و الاین و سائر العوارض المادیه امور سائله زائله‌ اما بالذات [٢] و اما بالعرض [٣] ، ففاعل الزمان علی الاطلاق لابد و أن یکون أمرا ذا اعتبارین و له جهتان : جهه وحده عقلیه و جهه کثره تجددیه‌ ، فبجهه و حدته یفعل الزمان بهویه الاتصالیه و بجهه تجدده ینفعل تاره عنه‌ و یفعل اخری بحسب هویات أجزائه المخصوصه ، و ذلک الامر هو نفس الفلک‌ الاقصی التی لها و جهان : فالطبیعه العقلیه أعنی صورتها المفارقه جهه‌ وحدتها ، و الطبیعه الجسمانیه الکائنه جهه کثرتها و تجددها . فنفس الجرم‌ الاقصی

&gt دارد ، نسبت آن علت به اجزاء متقدم و متأخر زمان ، نسبت واحدی‌ است . یعنی علت زمان چیزی است که آن چیز در زمان نیست ، نسبتش با اجزاء متقدم و متأخر زمان نسبت واحد است ، یعنی محیط بر همه اینها است‌ . اما از نظر عبارت ضمایر طوری است که عبارت دارای اشکال شده است . " ضمیر وحدتها " مونث است که باید به علت برگردد ، و معنی آن این‌ می‌شود که علت وحدت اتصالی دارد . ضمیر " نسبته " مذکر است و باید به‌ زمان برگردد و این هر دو ضمیر اشتباه است . عبارت باید این طور باشد : " فعله الزمان من جهه وحدته الاتصالیه نسبتها . . . " یعنی ضمیر وحدت‌ مذکر و ضمیر نسبت مونث باشد که ضمیر " وحدته " به زمان و ضمیر " نسبتها " به علت برمی‌گردد . [١] زمان برای او یک فعل واحد است یعنی به ایجاد واحد برایش موجود است . از این حیث علت حدوث [ زمان ] و علت بقاء [ زمان ] هر دو یک‌ چیز است ، یعنی علت محدثه و علت مبقیه هر دو یکی است ، بر خلاف علت‌ اعدادی که در آن علت محدثه متغیر است و قهرا علت هم با معلول متغیر است . [٢] بالذات یعنی آنهائی که حرکت در خودشان واقع می‌شود . [٣] بالعرض یعنی آنهائی که از قبیل اضافات هستند و از قبیل معقولات‌ ثانیه هستند که وجودشان اساسا بالعرض است و بنابراین حرکت در آنها بالعرض واقع می‌شود ، چون وجود آنها وجود بالعرض است .