حرکت جوهریه ، و در بعضی موارد نیازمند به موضوع هستیم اما نه موضوع‌ باقی و مستمر ، بلکه موضوع باقی متدرج الوجود ، که آن در حرکات غیر جوهری است .
این بیان ، بیان درست و تمامی است ، و این حرف از حرفهای گذشته‌ مرحوم آخوند استفاده می‌شود و آقای طباطبائی هم اتکائشان به بیان مرحوم‌ آخوند است . ولی چرا مرحوم آخوند این تلاشهای زیاد را می‌کند ؟ از اول‌ بنای کلام مرحوم آخوند بر این است که ما حرف شما را قبول داریم که هر حرکتی ، حتی حرکت در جوهر ، نیازمند به موضوعی است که غیر از ما فیه‌ الحرکه باشد ، باقی و مستمر هم باشد . و در باب حرکت چنین موضوعی داریم‌ ، حال آن موضوع چیست ؟ ایشان بر سبیل جدل [١] به شیخ می‌گوید در برهان‌ فصل و وصل چه می‌گویید ؟ در باب کون و فساد چه می‌گویید ؟ شما در آنجا قائل به نوعی موضوع باقی مستمر هستید . عین همان را ما در حرکت جوهریه‌ می‌گوییم . چرا اینجا نشود گفت ؟ ببینید : امثال شیخ قائل به حرکت در جوهر نیستند ، بلکه قائل به کون و فساد هستند . یعنی می‌گویند به اینکه هر تغییر جوهری که در طبیعت پیدا می‌شود ، به معنی این است که یک صورت جوهری زایل و باطل و فاسد می‌شود و از نو یک صورت جوهریه جدیدی کائن می‌شود . مثلا اگر موجودی مراحل جمادی و نباتی و حیوانی و انسانی را طی بکند ، به این شکل است که وقتی می‌خواهد از مرحله جمادی به مرحله نباتی برسد صورت جمادی فاسد می‌شود تا صورت‌ نباتی پیدا شود . در صور نباتی هم همین جور است که یکی فاسد می‌شود و دیگری کائن می‌گردد . در آنجا می‌گویند اگر صورتی فاسد شد ، آیا تمام شی‌ء فاسد و معدوم می‌شود ؟ اگر صورتی منعدم شد ، تمام شی‌ء منعدم می‌شود ؟ اگر آبی تبدیل به هوا شد یا هوایی تبدیل به آب شد ، آیا آب به کلی منعدم‌ می‌شود و از نو هوا به وجود

[١] به این معنا جدل است که بر مبنای شیخ و امثال او جواب می‌دهد . ولی چون خودش هم تقریبا در محل خودش این را قبول کرده ، نمی‌توان اسم آن‌ را جدل گذاشت .