طبیعت فاعل باشد چرا خستگی و اعیاء پیدا می‌شود ؟ بعد از این یک باره بدون اینکه بین مطالب فاصله بشود ، در این فصل ٢٦ این مطلب را عنوان کرده است که : طبیعت فاعل حرکات نیست ، طبیعت‌ فاعل این اعراض جسمانی نیست ، برهان هم بر آن اقامه می‌کند و خیلی هم‌ پافشاری می‌کند . این وضع اسباب اشکال شده است ، حاجی اشکال می‌کند که هم اصل حرف‌ درست نیست و هم بر ضد همه حرفهای دیگر است . حالا باید دید آیا همین‌ جور که حاجی می‌گوید این حرف صد در صد بر خلاف حرفهای سابق مرحوم آخوند است و تنها حمل بر صحت آن این است که این حرف را طبق مذاق دیگران‌ بیان کرده ؟ و یا اینکه نه ، این مطلبی است در سطحی بالاتر و در عین حال‌ منافات با سخن قبلی ندارد .

طبیعت علت مباشر حرکات عرضی نیست

می‌گوید : طبیعت علت برای حرکات عرضی ، و علت برای اعراض خودش‌ نیست ، البته در اینجا کلمه لذاتها را هم آورده . طبیعت موجود در جسم‌ افاده نمی‌کند هیچ یک از امور طبیعی را لذاته . در اینجا دو کلمه وجود دارد که فعلا بصورت احتمال ، مطلب را بررسی می‌کنیم . آیا همین جور که‌ حاجی گفته است مقصود مرحوم آخوند این است که طبیعت اصلا مفید این آثار نیست ؟ یا می‌خواهد بگوید طبیعت لذاتها مفید این آثار نیست ؟ یعنی تکیه‌ روی کلمه " لذاتها " است ، مقصود از لذاتها چیست ؟ گفته است : " اعلم ان الطبیعه الموجوده فی الجسم لا یفید . . . لذاتها " ، آیا کلمه " الطبیعه الموجوده فی الجسم " اشاره دارد به همین مطلبی‌ که در " بحث و تحصیل " در آخر فصل ٢٥ گفت و میان دو طبیعت فرق قائل‌ شد ، طبیعت موجود در جسم و طبیعتی که آن طبیعت از صقع نفس است ؟ آیا در اینجا می‌خواهد میان این دو تا تفکیک قائل شود ؟ فعلا می‌پردازیم به‌ بررسی همین مطلب .