وضعی فلک دائما تجدید می‌شود . این که برهان سوم است و چیز جداگانه‌ای‌ نیست . وضع اساسا از مشخصات جسم است و وجود جداگانه‌ای از وجود جسم‌ ندارد . اصلا تغییر وضعی عین تغییر جوهری است . یعنی وضع ، امر جدایی از جوهر نیست که بگوئیم جوهر ثابت و وضع متغیر است . همان بحثی که در باب تشخص کردند ، و در برهان سوم گفتیم ، اینجا تکرار کرده که : وضع‌ شی‌ء از لوازم وجود شی‌ء است ، بلکه عین وجود شی‌ء است . تغییر وضعی در جسم عین تغییر جوهر جسم است ، نه چیز دیگر .

رفع ابهام از کلام شیخ

اینجا عبارت شیخ را همان طور که حاجی هم معنی کرده باید قدری توضیح‌ داد . علت اینکه مرحوم آخوند این عبارت را از شیخ نقل کرده این مطلب‌ است که شیخ گفته است : غایات که همان تصورات و همان انگیزه‌ها باشد ، انگیزه‌های فلکی که ناشی از تصورات است ، آنها تدریجی الوجودند . شیخ‌ حرفی زده که ظاهر حرفش ایراد دارد و حاجی هم ایراد گرفته است اما مقصود شیخ روشن است . شیخ فرموده است : غرض در حرکت فلکیه ، به قول حاجی ، نفرموده از حرکت فلکیه . فرموده : غرض در حرکت فلکیه خود نفس حرکت‌ " بما هی هذه الحرکه " نیست . یعنی هر مرتبه‌ای از حرکت ، خودش هدف‌ نیست . هیچ مرتبه‌ای از مراتب حرکت خودش هدف نیست . اینجا باید چنین‌ بگوید : بلکه غایت هر مرتبه‌ای از حرکت ، انگیزه نفسانی و متصور نفسانی‌ است . شیخ گفته است غایت مرتبه‌ای از حرکت نیست ، بلکه غایت نفس‌ حرکت و کلی حرکت است . اینجا باید توضیحی داده شود : شیخ یک مطلب خیلی خوبی در باب غایات‌ " شفا " طرح نموده و آن این است : از اشکالاتی که در غایات می‌کنند این‌ است که شما قائلید هر چیزی غایت دارد . نقل کلام به غایت می‌کنیم ، آن‌ غایت هم باید غایتی داشته باشد و آن غایت نیز غایتی . حال اگر غایت‌ طبیعی باشد منتهی به