از علت است و هر چه بی‌نیاز از علت باشد قدیم ذاتی است . فلاسفه اینها را از یکدیگر تفکیک می‌کنند . زیرا فلاسفه مناط احتیاج به علت را امکان‌ می‌دانند ، نه حدوث . لذا قائلند ممکن است یک شی‌ء نیازمند به علت باشد ، معلول و مخلوق باشد و حادث باشد و در عین حال قدیم زمانی هم باشد .
این بحثی است که مشاجره خیلی شدیدی میان متکلمین و فلاسفه به وجود آورده است . به طوری که بعضی‌ها مثل غزالی در این مورد فلاسفه را تکفیر کرده‌اند [١] . غزالی در سه مسأله ، رسما بوعلی را تکفیر کرده . می‌گوید : بوعلی

[١] اگر چه غزالی را به آن معنی هم نمی‌شود متکلم دانست . چون هم متکلم‌ است و هم صوفی ماب است و هم فیلسوف . به قول " ابن رشد " همه اینها است و هیچ کدام از اینها هم نیست . غزالی شخصیتی است که در آن واحد همه اینها هست و به یک اعتبار هم هیچ کدام از اینها نیست . آنجا که‌ فیلسوفی باشد او متکلم است و عارف است . آنجا که عارفی باشد او متکلم‌ است و فیلسوف است . ولی در عین حال نمی‌خواهیم از قدر غزالی بکاهیم . به طور مسلم غزالی یکی از مفکرین بزرگ دنیای اسلام است . این سبب نشود که ما درباره ایشان به اشتباه بیفتیم . خلاصه غزالی نبوغ فوق العاده‌ای‌ داشته . یک مرد عادی نبوده ، شور مذهبی بسیار قوی نیز داشته . بعد از اینکه دوران تحصیلش را در نظامیه نیشابور طی می‌کند و تقریبا بر همه تفوق‌ پیدا می‌کند به بغداد می‌رود . دوره خواجه نظام الملک بود در نظامیه بغداد هم خیلی گل می‌کند ، بعد ریاست نظامیه بغداد را کسب می‌کند . و عالیترین‌ مرجعیت علمی و روحانی دنیای آن روز را به دست می‌آورد و شخصیت مهمی‌ پیدا می‌کند که رابط بین خلیفه و پادشان سلجوقی می‌شود و خلیفه برای او احترام قائل می‌شود . مدتی بعد از همه اینها منزجر می‌شود و حس می‌کند که‌ روحش قانع نشده است . به بهانه سفر حج از بغداد بیرون می‌رود ، فرار می‌کند . ده سال در بیت المقدس معتکف می‌شود و آنجا برایش تحولی رخ‌ می‌دهد که بیشتر به عرفان و تصوف گرایش پیدا می‌کند . عمده کتابهائی هم‌ که نوشته ، بعد از این دوره نوشته است . دنیا هم برای او خیلی اهمیت‌ قائل است . یکی از کتابهائی که نوشته و انصافا کتاب مهمی است و نمی‌شود آن را کوچک شمرد [ کتاب " تهافت الفلاسفه " است ] با آنکه غزالی‌ فلسفه نخوانده بود ، خودش هم اقرار می‌کند که فلسفه را پیش استاد نخوانده ولی می‌گوید سه سال کتابهای فلاسفه را مطالعه کرده است و بر همه‌ مطالب آنها دست یافته است . و نیز می‌گوید مطلبی برای من نماند که‌ مجهول مانده باشد و لهذا اول کتابی نوشت به نام " مقاصد الفلاسفه " و در آنجا هیچ انتقاد و اعتراضی نمی‌کند . این کتاب به عنوان یک &gt