حدی نمی‌شود . مثلا می‌گوئید غایت فرد ، نوع است . یعنی فرد دیگر است . غایت وجود زید ، فرزند او است و غایت وجود فرزند ، فرزند دیگر است و همین طور ادامه دارد و به جایی منتهی نمی‌شود . چون " غایه الغایه غایه " اگر به‌ غایت نهایی نرسیم پس هیچ کدام غایت ندارند . اگر الف برای ب باشد و ب برای‌ج وج برای د ، ولی د که غایت برای‌ج است غایت بالذات نباشد ، الف از اول غایت پیدا نکرده است . بنابراین طبیعت ، غایت ندارد . در موجودات زنده که طبیعت فرد را ایجاد می‌کند و بعد از آن فرد ، فرد دیگر غایت می‌شود برای طبیعت ، پس طبیعت غایت ندارد .

غایت حرکات طبیعی

شیخ جواب داده است که : غایت بالذات طبیعت استبقاء نوع است . در خلقت همیشه مطلوب و هدف طبیعت حفظ و بقاء نوع است . چیزی که هست‌ گاهی نوع با یک فرد قابل ادامه است مثل مجردات . در مجردات بقاء نوع‌ به بقاء فرد است . یعنی چون فرد می‌تواند باقی بماند ، غایت از برای‌ فاعل با وجود همان فرد حاصل می‌شود . ولی در طبیعت چون افراد کائن و فاسدند ، غرض اصلی طبیعت مثلا از انسان یا از درخت زرد آلو یا از گوسفند ، این است که نوع گوسفند وجود داشته باشد ، نوع انسان وجود داشته‌ باشد ، نوع درخت زردآلو وجود داشته باشد . ولی افراد به گونه‌ای هستند که‌ طبیعت با این فرد به وجود می‌آید ولی این فرد از آن جهت که این فرد است‌ غایت طبیعت نیست . این درخت زردآلو که اینجا است غایت طبیعت نیست‌ ، بلکه نوع درخت زردآلو غایت طبیعت است . و چون این فرد باقی نیست ، طبیعت ، مقصد و هدف خود را از راه فرد دیگر یعنی از راه تداوم افراد به‌ وجود آورده . این است که به وسیله این فرد ، فرد دیگر را به وجود می‌آورد ، برای اینکه همیشه نوع باقی باشد . پس افراد ، مقدمه وجود نوعند ، زید مقدمه وجود فرزندش نیست ، بلکه زید مقدمه وجود انسان است . و چون نوع‌