حکم الطبیعه المادیه و الصوره الجرمیه المتبدله کما مر ، فعله الزمان و الزمانیات المتجدده المتصرمه علی الاستقلال اما الباری ذاته أو بتوسط أمره‌ الاعلی المسمی بالعقل الفعال و الروح ، و هو ملک مقرب مشتمل علی ملائکه‌ کثیره هی جنود للرب تعالی کما أشار الیه بقوله " « و ما یعلم جنود ربک‌ الا هو »" ، و نسبه الروح لکونه أمر الله الیه نسبه الامر من حیث هو أمر الی الامر و الکلام الی المتکلم من حیث هو متکلم " « فله الامر و الخلق " . فعالم خلقه و هو کل ما له خلق و تقدیر و مساحه کالاجسام و الجسمانیات حادثه الذوات تدریجیه الوجودات متراخیه الهویات عن قدرته‌ و علمه بخلاف عالم أمره . فالله سبحانه فاعل لم یزل و لا یزال کما أنه‌ عالم مرید لم یزل و لا یزال ، و هو آمر خالق أبدا سرمدا الا أن أمره قدیم و خلقه حادث لما عرفت من أن الحدوث و التجدد لا زمان [١] لهو یاتها المادیه ، و لهذا قال فی کتابه العزیز : " « و کان أمر الله مفعولا » " و لم یقل خلق الله مفعولا ، و نسبه عالم أمره الیه نسبه الضوء الی المضی‌ء بالذات ، و نسبه عالم الخلق الیه نسبه الکتابه الی الکاتب ، فان وجود کل صوره کتبیه متأخره عن وجود الکاتب و هو مقدم علیهما جمیعا . « ان فی‌ هذا لبلاغا لقوم عابدین »[٢] .

&gt این از جنبه یلی الربی نفس است و اما از جنبه تعلقش به جسم یک‌ امر طبیعی است . در فصل پیش که نفس را علت زمان دانسته نفس از جنبه‌ اولش مورد نظر است و در این فصل که نفس را علت زمان نمی‌داند از جنبه‌ طبیعی آنست . [١] این کلمه را به کسر زاء بخوانید : " لا زمان " یک کلمه است . [٢] در اینجا مرحوم آخوند به مطالبی اشاره کرده است که این مطالب همه‌ در " الهیات " می‌آید و به صورت مفصل هم خواهد آمد . یکی این است که‌ مرحوم آخوند و فلاسفه پیش از ایشان آیه شریفه " الا له الخلق و الامر

" را این طور تعبیر می‌کنند که أمر از عالم مجردات و خلق از عالم طبیعت‌ حکایت می‌کند . یعنی عالم مجردات و عالم طبیعت و تدریجی الوجود متعلق‌ به خداوند است و در این تفسیر بسیار مصرند . علامه طباطبائی نیز در " تفسیر المیزان " ظاهرا در ذیل آیه شریفه " قل الروح من أمر ربی " و نیز در جاهای متعدد با استیناس خیلی خوبی که از آیات قرآن کرده‌اند ، همین مطلب را استنباط می‌کنند . البته ایشان اصرار ندارند که هر جا کلمه‌ " أمر " در قرآن آمده است به این معنا است ، بلکه در جاهائی که أمر در مقابل خلق و در ردیف آن می‌آید &gt