بالعرض [١] لما تقرر عندهم ان غرضها فی الحرکه لیس أشیاء سافله [٢] ، فیکون مقاصدها و تخیلاتها صورا جوهریه أشرف من الجواهر العنصریه .
و الثانی [٣] : ان الوضع لکل جسم نحو وجوده أو لازم وجوده کما صرحوا [٤] به ، و جمیع أوضاع الفلک طبیعیه له لا أن بعضها طبیعی و البعض قسری‌ اذ لا قاسر فی الفلکیات ، و قد علمت أن المبدأ القریب لکل حرکه هی‌ الطبیعه . و التحقیق أن طبیعه الفلک و نفسه الحیوانیه شی‌ء واحد و ذات‌ واحده [٥] ، فالحرکه فی الوضع تقتضی تبدل

[١] " ما یتبعها " یعنی همین عناصر زمینی . [٢] یعنی ثابت شده است که حرکت افلاک به خاطر امور سفلی نیست ، بلکه به خاطر علوی است و آن غایاتی که از حرکات افلاک برای عالم سفلی‌ ایجاد می‌شود غایت بالعرض است و نه غایت بالذات . یعنی اگر عالم‌ حرکت می‌کند نه برای این است که تجدد اوضاع پیدا شود و مثلا در زمین گیاه‌ پیدا شود ، این امور مترتب می‌شود ولی غایت آن نفوس فلکی پیدایش این‌ امور نیست . [٣] این نقض دومی است که مرحوم آخوند از عبارات شیخ آورده و آن را دلیل بر حرکت جوهریه گرفته است . [٤] مرحوم آخوند می‌گوید که شیخ تصریح کرده که وضع لازم وجود جوهر است . البته به مرحوم آخوند باید گفت که اگر شیخ چنین تعبیری آورده منظورش‌ وجودی است که لازم وجود دیگر است . [٥] در باب فلک یکی از مسائلی که مطرح کرده‌اند این است که آیا فلک‌ نفسی دارد و طبیعتی ؟ یعنی کثرتی از این نظر در فلک وجود دارد ؟ حکما قائلند که در فلک از این جهت هیچ کثرتی وجود ندارد . در مورد حیوان و انسان می‌گوئیم که حیوان طبیعتی مادی دارد که به منزله صورت نوعیه‌ای است‌ که بلا واسطه در بدن حیوان حلول دارد و نیز یک سلسله قوای نفسانی دارد که‌ این قوای نفسانی در مرتبه عالی‌تر قرار گرفته‌اند ، مثل قوای مختلف ادراکی‌ و قوای مختلف تحریکی و قوای مختلف شوقی و امثال اینها . حکما در باب فلک قائلند که سمع ، بصر ، ذوق ، شم ، شوق و اراده در آن‌ وجود دارد ولی همه اینها به وجود واحد در فلک وجود دارد ، نظیر آنچه در باب حس مشترک انسان گفته‌اند که انسان حس مشترکی دارد که در آن قوه‌ای‌ وجود دارد که مسموعات و مبصرات و مشمومات و . . . همه را با هم درک‌ می‌کند . در فلک نیز همان قوه‌ای که مسموعات را درک می‌کند با همان قوه &gt