لیس کما ظن فی المشهور " برگشتی است به همان مطالبی که در آخر فصل‌ پیش گفته شد . یعنی به مباحثی که راجع به غایت از قول شیخ نقل کردیم . بحث " و لیس کما ظن فی المشهور " که همان بحث فاعل زمان است ، بحث مهمی است و شاید بیش از اندازه‌ای که اینجا بحث شده است لازم است‌ بحث شود . اولا مقدمه‌ای باید گفت تا مطلب کاملا روشن شود و معلوم گردد دردی که برای فلاسفه پیدا شده از کجا پیدا شده است .

زمان از مشخصات است یعنی چه ؟

مطلبی که مکرر شنیده شده و قدما هم گفته‌اند راجع است به اینکه زمان از مشخصات است . حالا چه تعبیر مشخص کنیم و چه تعبیر لوازم تشخص ، فرق‌ نمی‌کند . معنای اینکه زمان از مشخصات است این است که رابطه هر شی‌ء با زمان خودش یک رابطه عرضی و یک رابطه اتفاقی نیست . بلکه به نوعی‌ بستگی دارد با اصل و هویت آن شی‌ء . یعنی اگر زمان شی‌ء را از شی‌ء بگیریم‌ ، باید بگوئیم که یا خود شی‌ء را از شی‌ء گرفته‌ایم ، یا یکی از لوازم لا ینفک او که قابل انفکاک از آن نیست را از آن گرفته‌ایم . یعنی به هر حال غیر قابل انفکاک است . معنای اینکه غیر قابل انفکاک است این است‌ که اگر آن را از این شی‌ء بگیریم دیگر آن شی‌ء آن شی‌ء نیست . این معنای‌ این جمله است که می‌گویند زمان از مشخصات است . از طرف دیگر ، مطلب دیگری داشتیم که گفتیم زمان مقدار حرکت است . بعد بحثی را طرح کردیم که آیا زمان که مقدار حرکت است ، مقدار سکون هم‌ داریم ؟ آیا هر چیزی که قابل حرکت و سکون است ، مقدار حرکت و مقدار سکونی دارد ؟ پس قهرا هر چیزی برای خود زمانی دارد ؟ به عدد اشیاء و به‌ عدد حرکتهائی که اشیاء دارند زمان وجود دارد ؟ این یک مسأله است و مسأله جالبی است و بعد هم در این مسأله بحث می‌کنیم .