این مسئله خیلی مهم است ، و اگر در محل خودش بتوانیم ثابت کنیم که‌ هر حرکتی به عنوان اینکه در مجموع خودش یک طلب است و یک تکامل است‌ و یک کمال تدریجی است ، به این نتیجه می‌رسیم که حرکت باید به یک کمال‌ غیر تدریجی منتهی شود . اگر گفتیم حرکت در مجموع خودش یعنی به عنوان‌ حرکت توسطی ، نیاز به یک کمال دارد و آن کمال باید در ماوراء خودش‌ باشد ، در این صورت حرکت در مجموع خودش کمال اول است و احتیاج به‌ کمال ثانی دارد . و اگر این را بگوئیم به یک نتیجه بسیار عالی می‌رسیم ، یعنی اگر قائل به حرکت جوهریه شویم ، ناچار باید عالم از نظر غایت هم‌ به یک ماوراء برسد . یعنی طبیعت در عین اینکه حرکت جوهریه و کمال‌ تدریجی دارد ، در مجموع خودش حتما باید کمالی را جستجو کند که آن کمال‌ از سنخ حرکت نیست . و معنای این سخن این می‌شود که طبیعت در تکامل‌ خودش به امر ماوراء طبیعی می‌رسد . همانطور که در مورد نفس انسان‌ می‌گوئیم جوهر نفس جسمانیه الحدوث و روحانیه البقاء است و این حرکت‌ تدریجی می‌رسد به مرحله تجرد ، و چون به مرحله تجرد رسید دیگر در آن مرحله‌ تکامل نیست بلکه مرحله کمال است ، طبیعت هم مثل این است که در دامن‌ خود گوهرهای غیر مادی را پرورش می‌دهد . یعنی نهایت حرکت طبیعت همیشه‌ غیر ماده است . این بحث ، بحث بسیار خوبی است و در کتب فلسفه ما به این صورتی که‌ عرض کردم مطرح نیست ولی در بعضی حواشی آقای طباطبائی این نتیجه گیری‌ شده است که پس باید طبیعت منتهی شود به ماوراء خودش . شاید هم در گوشه و کنار کلمات مرحوم آخوند بتوان چنین نظری را پیدا کرد . ولی ما باید بحث تکامل را بطور مبسوط و مستقل بحث بکنیم . و در اینجا به‌ مناسبت حرف شیخ ، استطرادا این مقدار را بحث کردیم .