چیزی نیست ، چرا آنرا به صورت یک امر جداگانه‌ای می‌شمارند ؟ جواب این‌ است که : ماده از آن نظر که ماده است خودش نوعی مستقل است و همچنین‌ صورت ، ولی همین دو نوع به اعتبار دیگری نوع دیگری به وجود می‌آورند که‌ به آن اعتبار دیگر هیچکدام نوع نیستند . اینها کلیاتی بود که در باب‌ ماده و صورت و از نظری در باب ماهیت مطرح است .

آیا جوهر مرکب از دو جوهر ، استقلال دارد ؟

اکنون یک مسأله دیگر مطرح می‌شود : می‌گویند جسم در خارج مرکب از ماده‌ و صورت است و ماهیت در ذات خودش مرکب است از جنس و فصل ، و از طرفی یک اصل مسلمی داریم که : هر مرکبی یوجد بوجود جمیع اجزائه و ینتفی‌ بانتفاء احدا جزائه . آیا در این مورد هم مطلب از همین قبیل است ؟ یعنی‌ جسم که مرکب است از ماده و صورت به انتفاء هر یک از این دو ، معدوم‌ می‌شود ؟ ماهیت که مرکب است از جنس و فصل آیا با انتفاء هر یک از این‌ دو منتفی و معدوم می‌شود ؟ یا نه ، این یک مرکبی است که وضع استثنائی‌ دارد . یعنی ممکن است که ماده منتفی بشود ولی کل که مرکب است منتفی‌ نشود . حال سؤال می‌کنیم مگر قاعده " الکل یوجد . . " در آن جاری نیست‌ ؟ مگر قاعده عقلی استثناء پذیر است ؟ چطور ممکن است ماده که جزء جسم‌ است با انعدام آن جسم منعدم نشود ؟ و چطور می‌شود جنس که جزئی از ماهیت‌ است با انتفاء آن ماهیت معدوم نشود ؟ جواب این است که نه ، استثناء در قاعده نیست ، با دو تعبیر می‌توانیم‌ مطلب را ادا بکنیم یک تعبیر تعبیری است که مرحوم آخوند در این جا روی‌ آن تکیه کرده است و تعبیر دوم را در جاهای دیگر گفته و حاجی هم در این‌ جا آورده است . تعبیری که در متن آمده است این است که علت اینکه با تبدل ماده ، مرکب از بین نمی‌رود این است که ماده به نحو خصوص اعتبار نمی‌شود بلکه به نحو عموم اعتبار می‌شود ، جنس به نحو خصوص اعتبار نمی‌شود بلکه به نحو عموم و ابهام