فلاشتماله علی الحدوث التجددی لا یمکن أن یکون مفارقا عن الماده و القوه‌ الامکانیه ، فهو اما مقدار جوهر مادی غیر ثابت الهویه بل متجدد الحقیقه‌ أو مقدار تجدده و عدم قراره [١] .
و بالجمله اما مقدار حرکه أو ذی حرکه ذاتیه [٢] یتقدر به من جهه‌ اتصاله و یتعدد به من جهه انقسامه الوهمی الی متقدم و متأخر [٣] . فهذا النحو من الوجود له ثبات و اتصال و له ایضا تجدد و انقضاء [٤] فکأنه‌ شی‌ء بین صرافه القوه و محوضه الفعل ، فمن جهه وجوده و دوامه یحتاج الی‌ فاعل حافظ یدیمه ، و من جهه حدوثه و انصرامه

&gt ذو کمیت ، حالا کم و ذو کمیت را یک شی‌ء حساب می‌کنیم و می‌گوییم این‌ یا جوهر است یا عرض . این توجیه درستی نیست . به نظر من عبارت اینجور بوده : اگر به جای " و علی " " فعلی " بگذاریم و به جای " فاما " فقط " اما " بگذاریم ، بگوییم : " فعلی التقدیرین " یعنی پس‌ بنابراین دو تقدیر ، یعنی در تقدیری که کمیت باشد و در تقدیری که ذو کمیت باشد ، در این دو تقدیر است که " اما جوهر أو عرض " . پس‌ بنابراین دو تقدیر یا جوهر است یا عرض . یعنی در یک تقدیر جوهر است و در تقدیر دیگر عرض . در این صورت است که توجیه مرحوم حاجی درست می‌شود . [١] اگر بگوئیم مقدار خود جوهر است ، اشاره به مبنای خود آخوند است‌ که زمان را مقدار خود جوهر مادی می‌داند . یا مقدار تجدد آن جوهر است که‌ این مبنای دیگران است که زمان را مقدار حرکت و تجدد جوهر می‌دانند نه‌ مقدار خود جوهر . [٢] أیضا اشاره به دو مبنای خود و دیگران دارد . [٣] آن حرکت یا ذی حرکت ، متقدر می‌شود به زمان از جهت اتصالش ، زیرا یک امر متصلی است و به واسطه قابلیتش به انقسام تعدد پیدا می‌کند . چون زمان ملاک انقسام است یکی از تقسیماتی که حرکت می‌پذیرد به اعتبار زمان است . [٤] روح مطلب برمی‌گردد به حرکت توسطی و حرکت قطعی . بنابر یک قول‌ ثبات و اتصال هست و تجدد و انقضاء اعتباری است . و بنابر قول دیگر تجدد و انقضاء حقیقی است و ثبات و اتصال اعتباری است . مرحوم آخوند می‌خواهد بگوید هر دو حقیقی است . بعدا در وحدت و کثرت هم همین را می‌گوید . ایشان وحدت و کثرت هر دو را حقیقی می‌داند .