باید صورتی در کار باشد . در باب رابطه علت غائی با علت صوری ، شیخ و مرحوم آخوند بحث عمیقی دارند که با پیوستگی این دو می‌توان چنین گفت : این صورت است که متوجه غایت است ، و اگر هم ماده متوجه غایت باشد به‌ تبع صورت است . به هر حال شوق ماده به غایت را بدون شوق صورت توجیه نمی‌کند . تا قائل‌ به شوق صورت به غایت نشویم ، نمی‌توانیم آنرا توجیه بکنیم ، و شوق صورت‌ به غایت جز با اینکه تمام صور یک صورت باشد ( و نه اینکه ایجاد و انعدام باشد ، بلکه لبس بعد لبس باشد ، نه خلع و لبس ) ، به طور دیگر قابل توجیه نیست . این هم اشاره به سه چهار برهان دیگری که برای اثبات حرکت جوهریه‌ می‌توان ذکر کرد .

بیان تمثیلی در حافظ وحدت نظام متصرم طبیعت

آنچه از مباحث این فصل باقی می‌ماند مطلبی است در آخر فصل با عنوان " تنبیه تمثیلی " که اشاره‌ای هم به آن می‌کنیم . این " تنبیه تمثیلی " مطلب مهمی ندارد ، تنها یک تمثیل است و بازگشتی است به بحث بقاء موضوع . می‌گوید : در هر حرکتی یک امر باقی وجود دارد و یک امر زائل ، یک امر ثابت‌ وجود دارد و یک امر متصرم . همچنانکه می‌بینیم انسان دارای روح مجرد و بدن مادی هست و به اعتبار روح مجردش ثابت است و به اعتبار بدن مادی‌ متحول و متصرم و دائما در حال سیلان و ذوبان ، تمام طبیعت از این قبیل‌ است ، با این تفاوت که جنبه ثبات انسان روح مجرد خودش است ، یعنی‌ جنبه ثبات طبیعت انسان با خودش است . انسان یک موجود دو وجهه‌ای است‌ : وجهه یلی الطبیعه‌ای و وجهه یلی الربی و یلی الامری . به وجهه یلی الامری‌ خودش ثابت است که همان وجهه روح مجرد است ، به وجهه یلی الخلقیش که‌ وجهه بدنی باشد ، متصرم و متغیر است . ولی موجودات دیگر ، جنبه یلی‌ الامری آنها در خودشان نیست که به منزله نفس و روحشان باشد ، بلکه یک‌ موجودی است در عالم دیگر که حافظ و نگهبان