مانعی ندارد که یک شی‌ء خودش علت در خودش واقع بشود ، کالطبیب یعالج‌ نفسه ، که در آن واحد هم فاعل است و هم قابل ، فاعل بصورته أی بنفسه ، و قابل بمادته أی ببدنه . حالا که این جور است ، ممکن است کسی به مرحوم آخوند بگوید : شما در این برهان دومی که اقامه کردید ، چه ضرورتی دارد که رابطه علیت میان‌ جوهر و عرض را نفی بکنید ، تا شاگردان خود شما بر شما اشکال بکنند ؟ آن‌ چیزی که روح اصلی برهان را تشکیل می‌دهد مسئله تبعیت عرض است از جوهر و ملاک این تبعیت همان وجود لنفسه جوهر است برای عرض ، یعنی حلول و عروض عرض است در جوهر ، یعنی رابطه حالیت و محلیت ، و به عبارت‌ دیگر رابطه میان ماده جوهری و عرض است ، نه رابطه میان صورت جوهری و عرض . بنابراین ، این به نحوی دیگر تأیید برهان مرحوم آخوند است در جواب‌ مرحوم حاجی ، که فرضا اگر آن قسمت از حرف مرحوم آخوند را در اینجا صحیح‌ و درست ندانیم و حتی به قول مرحوم حاجی بر خلاف مبانی خود مرحوم آخوند و بر مبنای شیخ اشراق بدانیم ، یعنی نفی رابطه علیت میان صورت جوهری و اعراض ، معهذا باز هم این برهان ، برهان تمامی است .

کیفیت ارتباط جوهر و عرض

مطلب دیگری که خواستیم ذکر بکنیم اینست که : هر سه برهان بر اساس‌ رابطه میان جوهر و عرض بنا شده است . برهان اول بر رابطه علیت جوهر و عرض ، برهان دوم از رابطه حالیت و محلیت ، و برهان سوم از رابطه مشخص‌ بودن عرض برای جوهر . در این دو برهان آخر ، بالخصوص در برهان سوم‌ مطلب به نحوی بیان شده است که گوئی اصلا ما می‌خواهیم اثننیت را برداریم‌ و این یک مسئله قابل توجهی است ، هر چند که مرحوم آخوند در اطراف آن‌ داد سخن نداده است . ریشه و اصل مسئله جوهر و نه مقوله عرضی یا به قول شیخ اشراق چهار