" « کل یوم هو فی شأن »" . فذلک الامر لا یمکن أن یکون‌ جسما أو جسمانیا لما علمت مرارا أن کل جسم أو جسمانی واقع تحت الزمان و الحرکه فهو اما نفس أو عقل أو ذات الباری ، لا سبیل [٢] الی الاول لان‌ النفس بما هی متعلقه بالجسم حکمها

&gt در همان سال ١٢٧٨ ، که رسیده بودند به تدریس " جواهر و اعراض " ، در ضمن تدریس می‌گوید احساس می‌کنم که عمرم به آخر رسیده است و می‌خواهم‌ در این روزهای آخر حیاتم ، بر زبانم نام خدا و صفات خدا جاری باشد . بنابراین " الهیات " را شروع به تدریس می‌کند . و در همان اوایل " الهیات " یک روز در هنگام تدریس می‌گوید من چقدر این جمله‌ها را تکرار کنم و من خیلی این حرفها را زده‌ام و بعد چند بار لا اله الا الله می‌گوید و در همان حال رحلت می‌کند . و اما " آن سیال " چیست ؟ گفتیم که حرکت دو اعتبار دارد : حرکت به‌ معنی قطع و حرکت به معنی توسط . حرکت به معنی قطع یک امر متصل مستمر ممتد به امتداد زمان است . ولی حرکت به معنی توسطی یک امر بسیط است ، یک امر بسیط مستمر الوجود است ، آنی الحدوث و مستمر الوجود است . و نیز گفته‌اند همانطور که حرکت دو اعتبار دارد ، زمان هم دو اعتبار دارد : به یک اعتبار یک امر ممتد است که به آن اعتبار ظرف حرکت توسطی است‌ و به یک اعتبار دیگر همانطور که حرکت توسطی یک امر بسیط سیال است یک‌ زمان سیال داریم ، یک امر بسیط سیال داریم که آن امر بسیط سیال را " آن‌ سیال " نامیده‌اند . آیا این اعتبار ، اعتبار صحیحی است یا نه ؟ باشد برای دو سه فصل دیگر . [١] در اینجا بحث تمام می‌شود ولی عادت مرحوم آخوند مثل مرحوم حاجی و بلکه عموم مردان الهی این است که وقتی نام خدا و امور معنوی پیش می‌آید به وجد می‌آیند و در اینجا مرحوم آخوند می‌پردازد به مباحثی دیگر و استناد به آیاتی از قرآن . [٢] در اینجا مرحوم آخوند حرفی می‌زند که مخالف آن چیزی است که در فصل‌ قبل گفته است و حاجی سعی می‌کند مطلب را توجیه کند . اگر یادتان باشد در فصل قبل گفتند که علت زمان نفس فلک است ، ولی در اینجا می‌گوید علت‌ زمان یا نفس است یا عقل است یا ذات باری . و اما نفس محال است که‌ علت زمان باشد . پس می‌ماند ذات باری یا عقل ، و این دو نیز با یکدیگر تنافی ندارند . اگر بگوئیم ذات باری ، بلا واسطه نسبت داده‌ایم و اگر بگوئیم عقل ، با واسطه به خداوند نسبت داده‌ایم . به هر حال در اینجا تناقضی رخ می‌نماید . حاجی در مقام جمع این دو قول می‌فرمایند که : نفس‌ فلک یا غیر فلک دو جنبه دارد . از یک جنبه عقل محض است ، &gt