حرکت و زمان در فلسفه اسلامی 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥١
است و آن مسأله تقدم و تأخر است . وقتی میگوئیم حرکتی که امروز بین تهران و قم صورت گرفته و حرکتی که در دیروز بین تهران و قزوین صورت گرفته است ، آن یکی دو ساعت حرکت بوده و این یکی هم دو ساعت حرکت ، پس این دو حرکت هر دو با یکدیگر برابرند ، ولی در حالی که هر دو حرکت از نظر مقدار برابرند ، حرکت بین تهران و قزوین نسبت به حرکت بین تهران و قم تقدم دارد . و این مسأله دیگری است . حرکاتی از نظر موضوع با یکدیگر اختلاف دارند ، از نظر علت با یکدیگر اختلاف دارند ، حتی از نظر مقوله با یکدیگر اختلاف دارند ، ولی علاوه بر اینها حساب دیگری در کار است و آن اینکه میگوئیم این حرکت در این زمان صورت گرفته است و آن حرکت در آن زمان . حرکتی در هفتصد سال قبل واقع شده و حرکتی در امروز . و این حرکتی که در امروز واقع شده ، موضوعش غیر از موضوع آن دیگری و علتش هم غیر از علت آن است و حتی ممکن است مقولهاش هم غیر از مقوله آن باشد به این صورت که این حرکت کمی است و آن حرکت أینی است ، ولی تقدم و تأخر داشتن دو حرکت نسبت به یکدیگر ، امر دیگری است . میگوئیم حرکت در آن روز تقدم دارد بر حرکت در امروز . این صرف مقایسه نیست ، کسانی که این را صرف مقایسه دانستهاند چارهای جز این ندارند که تقدم و تأخر واقعی میان حرکات و همچنین مشخص بودن زمان را منکر شوند . قائلین به این رأی تقدم و تأخر را چنین توجیه کردهاند ک ه گفتهاند : علتش این است که یک حرکت ثالثی در بین است ، حرکت ثالث که مثلا حرکت فلک باشد . اینکه میگوئیم حرکت هفتصد سال قبل بر حرکت امروز تقدم دارد ، در واقع حرکت هفتصد سال قبل بر حرکت امروز تقدم ندارد ، بلکه حرکت هفتصد سال قبل را با مقداری از حرکت فلک که در هفتصد سال قبل بوده است تطبیق کردهایم و برابر کردهایم و حرکت امروز را با یک مقداری از حرکت فلک که در امروز واقع است تطبیق کردهایم . خود حرکت فلک چون حرکت واحد و دائمی است ، میان مراتبش تقدم و تأخر است ، ولی بین حرکت امروز با حرکت هفتصد سال قبل رابطه