حال ممکن است بگوئید چرا قدما فقط بحث غایات افلاک را طرح کرده‌اند ؟ گفتیم که فعلا در این فصل بحث در این است که " زمان " از حرکت فلک‌ به وجود می‌آید و در حال حاضر بحث ما نیز درباره غایت زمان است که زمان‌ هم عین حرکت است . پس چون بحث درباره زمان است و درباره حرکتی که‌ منشأ زمان است ، به همین دلیل این بحث را در اینجا آورده‌اند .

استدلال مرحوم آخوند بر حرکت جوهریه از کلمات شیخ

مرحوم آخوند درباره خود مطلبی که وعده داده است ، یعنی راجع به اینکه‌ غایت زمان تدریجی الوجود است در اینجا بحث زیادی نمی‌کند ، مثل خیلی‌ جاهای دیگر که در حالی که مشغول بحثی است اگر مطلبی به نظرشان بیاید که‌ به درد مطلب دیگری بخورد مثلا تأییدی از جائی پیدا شود فورا استفاده‌ می‌کند و بحث اصلی را رها می‌کند .
در اینجا از خودش چیزی نمی‌گوید ، فقط شروع می‌کند به نقل کلمات شیخ از کتاب " تعلیقات " [١] .
مرحوم آخوند ضمن آنکه حرف شیخ را نقل می‌کند به بعضی از کلمات شیخ که‌ می‌رسد فورا گریز می‌زند که این حرفی که شما می‌زنید با مبنای خودتان تطبیق‌ نمی‌کند ، بلکه با حرکت جوهریه تطبیق می‌کند . این خلاصه حرفهائی است که‌ مرحوم آخوند در یکی دو ورق این فصل نقل کرده است .
در اینجا بطور اجمال به آن قسمتهائی که مرحوم آخوند از کلمات شیخ‌

[١] این کتاب احتمالا تعلیقاتی بر " شفاء " است و شاید هم خود شیخ‌ در آن گفته باشد که تعلیقات بر " شفاء " است . مطالب منظمی ندارد و کتاب خوبی است . شیخ در بعضی از مسائل ، بهترین تحقیقاتش را در همین‌ کتاب کرده است . از آن جمله درباره علم باری که " اسفار " هم در باب‌ علم باری مطالبی از آن نقل می‌کند . این کتاب را اخیرا عبدالرحمن بدوی‌ چاپ کرده است .