حرکات آن جسم است . به حکم قانون " عله المتغیر متغیر و عله الثابت‌ ثابت " چون معلولها متغیر هستند و اعراض متغیر هستند ، پس باید علتش‌ هم که طبیعت است متغیر باشد که این را مرحوم آخوند تحت عنوان ربط المتغیر بالثابت مطرح کردند . و بعد که برهان دوم را ذکر می‌کنند در کمال‌ صراحت می‌گویند که طبیعت علت برای اعراض نیست ، بلکه نوعی وحدت میان‌ طبیعت و اعراض خودش حکمفرماست . علت اعراض همان علت طبیعت است و

الفیض تمر من الطبیعه الی‌ الا عراض و من الصوره الی الا عراض . یعنی در این اعتبار ، طبیعت به کلی‌ از علیت برای اعراض خارج شد ، و این با برهان اول کاملا مغایر به نظر می‌رسد . تناقض در جائی ممکن است که کسی یک حرفی را بزند و در جای دیگر پس‌ از مدتی حرف خودش یادش برود و بعد نقیض آن را بگوید ، ولی حرفی را الان زده و هنوز عرقش خشک نشده ، خیلی بعید است که فورا نقیضش را بیاید بگوید ، این را که نمی‌شود گفت تناقض گفته است ، و به همین دلیل‌ حاجی فرمودند که مماشات کرده و بنابر مبنای دیگران گفته است . ولی ما گفتیم که اینطور نیست ، این دو علیت در طول یکدیگرند . طبیعت علت است ولی نوع علیت طبیعت با علیت ماوراء طبیعی در مورد خود اعراض فرق می‌کند . نوع علیت طبیعت برای اعراض که علت مباشر است‌ ، علیت اعدادی است نه علیت ایجادی ، همان تفاوتی که خود حاجی هم در جاهای دیگر قبول دارد . حالا این بیان مرحوم آخوند در اینجا همان توجیهی‌ را که ما آنجا از طرف مرحوم آخوند کردیم کاملا تأیید می‌کند . این معلوم‌ است که یک شی‌ء در آن واحد نمی‌تواند دو فاعل داشته باشد مگر اینکه یکی‌ فاعل ایجادی باشد و دیگری فاعل اعدادی . و این معنی که الفیض تمر من‌ الصوره الی الا عراض یعنی فاعل ایجادی ماوراء الطبیعی است و این فاعل‌ طبیعت را ایجاد می‌کند و به طفیل وجود طبیعت اعراض نیز وجود پیدا می‌کنند ، یعنی طبیعت مجرای وجود اعراض