دیگر است . بنابراین ، یک چیزی همیشه در عالم باید وجود داشته باشد که‌ آن مقدار زمان همه اشیاء زمانی باشد ، اعم از اینکه در زمان حرکت باشند و یا در زمان سکون ، و آن جز حرکت وضعی چیز دیگری نمی‌تواند باشد ، یعنی‌ اگر چنین حرکت وضعی در عالم نداشته باشیم ، لااقل برای اشیاء ساکن زمان‌ معنی ندارد ، و حال آنکه زمان برای همه چیز معنی دارد . پس یک حرکت‌ وضعی مستدیر دائمی باید در عالم باشد .

بررسی بیان مرحوم آخوند

این بحث را ایشان اینجا کرده ، ولی همینطور که آقای طباطبائی هم در حواشی دیگرشان نوشته‌اند ، این حرف با مبنای خود ایشان هم جور در نمی‌آید ، چون معنای این حرف همان چیزی است که شیخ و اینها می‌گفتند که زمان از حرکت وضعی فلک انتزاع می‌شود . خود ایشان بارها تصریح می‌کنند که زمان از حرکت جوهری طبیعت انتزاع می‌شود ، لذا اگر ما حرکت فلک هم نداشته‌ باشیم ، یک زمان مستمر دائم داریم . در آینده این بحث مطرح خواهد شد که‌ آیا براهین اثبات زمان ، فقط یک زمان اثبات می‌کنند ؟ یعنی یک حرکت‌ است که منشأ انتزاع زمان است ؟ و معنی زمانی بودن اشیاء به اینست که‌ در آن زمان قرار گرفته‌اند ؟ یا اینکه نه ، به عدد حرکتها در عالم زمان‌ وجود دارد . همین جور که به عدد اشیاء ذی کمیت کمیات وجود دارد . منتهی‌ ما میان کمیت‌ها یک کمیت را اعتبار می‌کنیم که مقیاس کمیت‌های دیگر واقع بشود ، و آن یک چیز اعتباری است و اولویتی ندارد . مثلا یک چهل‌ میلیونیم نصف النهار را متر اعتبار کرده‌ایم و هر چیزی را با آن متر می‌سنجیم آن متر و این پارچه و اندام انسانها در کمیت داشتن هیچ فرقی‌ نمی‌کنند ، هر چیزی برای خودش کمیتی دارد ، همچنانکه هر جسمی وزن دارد ولی ما یک مقدار معین را مقیاس وزنها قرار داده‌ایم زمان هم همین جور ، هر چیزی که در عالم حرکت دارد ، زمان دارد . همین جور که حرکتها متعدد است زمان هم