غیر موجوده فیه ، و ذلک أن من طبیعه الجرم السیلان و الفناء ، فلو کان‌ العالم کله جرما لانفس فیه و لا حیاه لبادت الاشیاء و هلکت " [١] .
هذه عبارته و هی ناصه علی أن الطبیعه الجسمانیه عنده جوهر سیال و أن الا جسام کلها بائده زائله فی ذاتها و الارواح العقلیه باقیه کما أشرنا الیه .
و قال فی موضع آخر منه : " ان کانت النفس جرما من الاجرام أو من حیز [٢] الاجسام ( الاجرام‌خ‌ل ) لکانت متقضیه سیاله لا محاله ، لانها تسیل‌ سیلانا تصیر الاشیاء کلها الی الهیولی ، فاذا ردت الاشیاء کلها الی الهیولی‌ و لم یکن للهیولی صوره تصورها و هی علتها بطل الکون ، فبطل العالم اذا کان جرما محضا ، و هذا محال " . انتهی . و هذا أیضا صریح فی تجدد الاجسام‌ کلها ، و فیه اشاره الی ما مر سابقا من أن الهیولی شأنه العدم ، فکلما فاضت علیها صوره من المبدأ انعدمت فیها ثم أقامها بایراد البدل .
و مما یدل علی ذلک رأی زینون الاکبر [٣] و هو من أعاظم الفلاسفه‌ الالهیین حیث قال : " ان الموجودات باقیه داثره ، أما بقاؤها فبتجدد صورها ، و أما دثورها فبدثور الصوره الاولی عند تجدد الاخری " . و ذکر " ان الدثور قد لزم الصوره و الهیولی " [٤] . انتهی ما ذکره بنقل‌ الشهرستانی فی کتاب " الملل و النحل " و سننقل أقوالا کثیره [٥] من‌ أساطین الحکماء الداله علی تجدد الاجسام و دثورها و زوالها فی

[١] منظور و مقصود روشن است و وجهی ندارد که به حرکت جوهریه تعبیر شود . و لفظ سیلان در اینجا به معنی از هم گسیختگی است . نه سیلان به معنی‌ حرکت جوهریه . [٢] در این نسخه‌ها " خیر " آمده که غلط است . [٣] " زینون " صحیح است . زنون اکبر ، زنون الیائی است و ظاهرا در دوره مقدم بر دوره ارسطو زندگی می‌کرده است . [٤] از این مطالبی که مرحوم آخوند از ارسطو و زنون نقل می‌کند به هیچ‌ وجه حرکت و تجدد تدریجی و حرکت جوهری استفاده نمی‌شود . [٥] در جلد دوم اقوال خیلی‌ها را نقل می‌کند و همه را توجیه می‌کند .