" « فقال لها و للارض ائتیا طوعا أو کرها قالتا اتینا طائعین " [١] و قوله : " « کل اتوه داخرین »" ، و قوله : " « علی أن نبدل‌ امثالکم و ننشئکم فیما لا تعلمون » " ، و قوله : " « ان یشأ یذهبکم و یأت بخلق جدید »" [٢] ، و قوله : " « کل الینا راجعون »" ، الی‌ غیر ذلک من الایات المشیره الی ما ذکرناه .

" « و هو القاهر فوق عباده و یرسل علیکم حفظه حتی اذا جاء احدکم الموت توفته رسلنا و هم‌ لا یفرطون »" . وجه الاشاره ان ما وجوده مشابک لعدمه و بقاؤه متضمن‌ لدثوره یجب أن یکون أسباب حفظه و بقائه بعینها أسباب هلاکه و فنائه [٣] ، و لهذا کما اسند الحفظ الی الرسل اسند

[١] مرحوم آخوند درباره این آیات نظرش این است که از روزی که آسمان‌ و زمین خلق شده‌اند ، خدا به اینها گفته بیائید و اینها آمده‌اند و دارند می‌آیند و خواهند آمد ، نه اینکه این اختصاص به یک زمان معین داشته باشد . و این آمدن ، آمدن به تمام ذات است و حرکت جوهری است و تا ابد ادامه دارد . [٢] قرآن می‌فرماید : اگر خدا بخواهد شما را می‌برد و خلق جدید می‌آورد . می‌فرماید : اگر بخواهد . می‌دانیم که صدق شرطیه ملازم با صدق مقدم نیست که‌ حتما چنین می‌شود . اما مرحوم حاجی می‌گوید چون واجب الوجود بالذات واجب‌ الوجود من جمیع الجهات است ، اگر بخواهد را در حقیقت خواسته است و شده است . این البته خیلی بعید است . [٣] مرحوم آخوند از این آیه نکته خیلی لطیف و ظریفی را استفاده می‌کند . آیه می‌گوید : خدا است که قدرت دارد و قاهر بر همه بندگان است و خدا است که رسلی فرستاده است که نگهبانان هستند و همین نگهبانها در وقت‌ مرگ شما را توفی می‌کنند . یعنی مأمورین حفظ شما همان متوفی‌های شما هستند . ببینید : این را می‌دانیم که در قرآن ، قوا و نیروها و ملائکه‌ای که بسط و افاضه‌ می‌کنند نامی دارند غیر از نام ملائکه‌ای که قبض می‌کنند . عالم را بتمامه‌ که در نظر بگیریم قبضی دارد و بسطی . آن کسی که بسط می‌کند غیر از آن کسی‌ است که قبض می‌کند . مرحوم آخوند بنابر حرکت جوهریه معتقد است در طبیعت ، اشیاء در آن‌ واحد بسط می‌شوند و قبض می‌شوند . یعنی آنا فانا بسط پیدا می‌کنند و قبض‌ پیدا می‌کنند ، یعنی وجود آنا فانا و عدم آنا فانا ، وجود غیر قارالذات و عدم غیر قارالذات ، آوردنشان عین بردنشان است . یعنی مرگ چیزی نیست‌ که خیال شود در یک آن به انسان می‌رسد . بنابر حرکت جوهریه ، انسان از &gt