ثانیا : گفتید حکما گفته‌اند که امر غیر قارالذات تنها دو چیز است و طبیعت را نگفته‌اند . ما می‌توانیم حرف آنها را توجیه بکنیم بطوری که با نظر ما منافات نداشته باشد . وقتی که سخن درباره ماهیت است ، آن سخن‌ درست است . یعنی امری که عدم القرار جزء ذات و ماهیتش باشد و در تعریفش اخذ شده است جز دو چیز نیست ، آن دو چیز حرکت و زمان است ، ولی در باب طبیعت ما نمی‌گوییم که غیر قارالذات بودنش به معنای غیر قار الماهیت بودنش است که در نفس مفهوم عدم القرار اعتبار شده باشد .
بهتر این بود که به جای زمان و حرکت مقوله " أن یفعل و أن ینفعل " را مثال می‌زدند ، چون سابقا خواندیم که مرحوم آخوند مقوله أن یفعل را همان حرکت می‌داند با انتساب به فاعل یعنی تحریک ، و أن ینفعل هم حرکت‌ است با انتساب به قابل یعنی تحرک . تحریک تدریجی یعنی أن یفعل و تحرک تدریجی یعنی أن ینفعل . در آنجا گفتیم تدرج و حرکت و غیر قارالذات بودن جزء مفهوم أن یفعل و أن

&gt در مسائل علمی مثل مسافر باشد که مرتب جاهای تازه را اکتشاف می‌کند ، نه اینکه مثل قاطن و مجاور و ساکن که هر چه به او بگویند قدری از جایت‌ آن طرف‌تر برو حاضر نیست و می‌گوید من از جوار حضرت دور نمی‌شوم . بعضی‌ها مسائل علمی را حکم جوار حضرت قرار داده‌اند . مسائلی را که به آنها خو گرفته‌اند ، از جوار آن مسائل نمی‌خواهند جدا شوند . ولی بعضی دیگر حکم‌ مسافر را دارند و دائما از شهری به شهری منتقل می‌شوند . یک شهر را که‌ تماشا می‌کنند ، قانع به آن شهر نیستند و شهرهای دیگر را می‌بینند . همین‌ حرف را در اینجا با اشاره می‌گویند که متبع برهان است . البته ایشان یک‌ نکته دیگر را هم می‌گویند که نکته خوبی است . می‌گویند : هیچ وقت آدم‌ عاقل بی‌خود و بدون دلیل از سخن بزرگان و مشهور بیرون نمی‌آید که این هم‌ یک حالت افراطی است که بعضی‌ها اساسا بیماری تازه گویی دارند . می‌گوید ما بدون دلیل از سخن جمهور عدول نکرده‌ایم .