هر سخنش با هزار سخن زيباى عرب ، برابرى مى كند . [١] بر اساس برخى روايات ، اين حديث ، پيش از اسلام نيز مطرح بوده و در صُحُف ادريس عليه السلام [٢] نيز آمده است. از راغب اصفهانى نيز نقل شده كه در رساله «تفصيل النشأتين و تحصيل السعادتين» آورده است : قد رُوى إنّه ما أنزل اللّه من كتاب إلا و فيه : «إعرِفْ نفسَك ـ يا إنسان ـ تَعرفْ رَبَّك» . [٣] روايت شده كه خداوند ، هيچ كتابى فرو نفرستاد ، جز آن كه در آن بود: «اى انسان ! خود را بشناس ، خدايت را مى شناسى». بارى ! حديث ياد شده ، اصطلاحا «مُرسَل» ناميده مى شود و چگونگى اسناد آن مشخّص نيست ؛ ليكن با عنايت به اين كه مضمون آن در آياتى كه بدان اشاره شد ، آمده و در واقع ، اين حديث ، شرح و تفسير آن آيات است ، نيازى به ارزيابى سند ندارد و لذا بسيارى از محدّثان و محققّان ، آن را پذيرفته و بدان استناد كرده اند.

دو . شرح هاى حديث

اين حديث شريف ، از ديرباز مورد توجّه علماى اسلام ، بويژه حكيمان و اهل عرفان بوده و رساله ها و مقالات فراوانى درباره آن ، نگارش يافته است. علاّمه تهرانى در الذريعة، پنج رساله در شرح اين حديث، معرّفى كرده است. [٤]

[١] اين يكصد جمله را ابن ميثم بحرانى و نيز رشيد وطواط وعبد الوهاب ، شرح كرده اند كه مجموعا در يك مجلّد ، به تصحيح و همّت مرحوم مير جلال الدين محدّث اُرمَوى به طبع رسيده است (ر . ك : هزار و يك كلمه : ج ٣ ص ١٩٤) .[٢] ر . ك : ص ١٤٢ ح ٣٤٨٠ .[٣] هزار و يك كلمه : ج ٣ ص ١٩٩ .[٤] الذريعة : ج ١٣ ص ٢٠٨ ـ ٢٠٩ .