دسته پنجم ، احاديثى اند كه مقصود از خودشناسى را تبيين و تفسير مى كنند ، مانند شمارى از احاديث فصل چهارم و همه احاديثى كه در باب دوم درباره آفرينش انسان خواهد آمد . [٢] اكنون با عنايت به اين كه در ميان همه آيات و رواياتى كه مردم را به خودشناسى دعوت كرده اند ، حديث شريف «مَن عَرَفَ نَفسَه عَرَفَ رَبَّه» مورد توجّه دانشمندان ، بويژه اهل حكمت و عرفان قرار گرفته ، توجّه به چند مطلب در اين باره ضرورى به نظر مى رسد :

نگاهى به حديث «مَن عَرَفَ نَفسَه ...»

يك . سند حديث

اين حديث شريف ، در منابع مختلف روايى ـ چنان كه در فصل چهارم ملاحظه شد ـ نقل شده است ؛ امّا سند متّصل به اهل بيت عليهم السلام ندارد . گفتنى است كه اين حديث ، يكى از يكصد سخنى است كه ابو عثمان عمرو بن بحر جاحظ (م ٢٥٥ ق) از سخنان كوتاه امير مؤمنان ، انتخاب كرده است و آن را مطلوبُ كلّ طالب من كلام أميرالمؤمنين عليّ بن أبى طالب ناميده و در توصيف آن گفته است :

[١] ر . ك : ص ١٣٦ ح ٣٤٧٠ .[٢] ر . ك : ص ٢١٥ (باب دوم : آفرينش انسان) .