بنابراِین، انسان نمِی‌تواند نسبت به هِیچ شِیئِی بگوِید که اِین شِیء فقط وجودِ بحت و بسِیط است، مگر آنکه از مراتب تصورات و صوَر و حتِی از مراتب معانِی و مرتبۀ اسماء[١] عبور کند، تا بتواند آن حقِیقتِی را که داراِی ماهِیت نِیست ادراک کند؛ چنِین شخصِی در واقع دِیگر به حقِیقت ذات رسِیده و در مرتبۀ صقع وجودِی، خود را ادراک کرده است.

کِیفِیت نفِی خواطر در دستورات بزرگان

دستورِی که بزرگان راجع به نفِی خواطر مِی‌دهند اِین است که انسان در مکانِی خلوت و آرام بدون اِینکه نورِی به چشم بخورد و چِیزِی توجه او را به‌ خود منصرف کند، پانزده دقِیقه بنشِیند و از هر خطور ذهنِی ممانعت نماِید. اگر در اِین مقام که باِید فقط جنبۀ نفِی مدّنظر باشد، همۀ خطورات را به‌خوبِی نفِی کرد و حتِی خداوند را در نظر نِیاورد و از افعال، تصورات، موهومات، تفکرات و ملکات خوِیش هم عبور کرد، بالأخره در آخر مِی‌فهمد چِیزِی وجود دارد که آن «خودش» است؛ به‌عبارت‌ِدِیگر در اِین حالت حقِیقتِی را ادراک مِی‌کند که دِیگر کِیف، لون، کم، وضع، متِی و جده ندارد و حقِیقت خود را بدون رنگ و وزن و هِیچ‌چِیز دِیگرِی درمِی‌ِیابد.[٢]

[١]. مرتبۀ اسماء پروردگار نوعُ ماهِیةٍ مِن الوجود* است؛ زِیرا خود اسماء از حِیث هوِیت خارجِی و تأثِیر بر ِیکدِیگر تفاوت دارند. من‌باب‌مثال در إماته تبدل و در خلق اِیجاد وجود دارد؛ قضِیه قهارِیت با غِیر آن متفاوت است و امثال‌ذلک.

* مقصود از نوع در اِینجا همان مفهوم عامّ تنوّع و اختلاف و امتِیاز است، نه ماهِیّت متولده از جنس و فصل؛ زِیرا اسماء کلِیه بسائطِی وجودِیّه مِی‌باشند که ترکِیب در ذات آنها محال است، ولکن هرکدام از آنها نحوه‌اِی از وجودند که با نحوۀ دِیگر متفاوت مِی باشند، و اگر اِین تفاوت نبود همۀ آنها داراِی ِیک اثر و ِیک معلول خاص بودند.

[٢]. جهت اطّلاع بِیشتر پِیرامون کِیفِیت نفِی خواطر، رجوع شود به رسالۀ لبّ اللباب در سِیر و سلوک اولِی اللباب، ص ١٣٩؛ رسالۀ سِیروسلوک منسوب به بحرالعلوم، ص ١٧٢.