پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ٩٢ - ٢ شركت امام حسن عليه السلام در فتوحات

سراسر گيتى علاقه فراوان داشتند، ولى شيوه و روش فتح و كشورگشايى حاكمان اشتباه و زيان‌آور بود و اهداف موردنظر را عملى نمى‌ساخت.[١]

به‌هرحال، تمام موارد يادشده كافى است كه بر صحّت شركت امام حسن و امام حسين عليه السّلام در جنگ‌هاى گرگان و آفريقا، هاله‌اى تيره از شك و ترديد ايجاد نمايد. افزون بر اين، تعدادى از كتب تاريخى از شخصيت‌هاى زيادى كه در فتح آفريقا شركت داشته‌اند نام برده، ولى از امام حسن و امام حسين عليهما السّلام نامى به ميان نياورده‌اند با اين‌كه اين دو بزرگوار از شخصيت‌هايى به‌شمار مى‌آمدند كه در صورت شركت در چنين عرصه‌ها، سياست زمان خلفا با آب و تاب از آنان نام مى‌برد.

ه- مؤيد اين مطلب اين است كه امام على عليه السّلام از ورود فرزندانش حسن و حسين در جنگ صفين و جمل جلوگيرى به عمل آورد، وقتى آن حضرت ديد- امام حسن به سرعت آماده مبارزه شده، فرمود:

اين جوان را به فرمان من نگاهداريد و از جنگيدن او جلوگيرى كنيد مبادا با شهادتش پشتم را بشكند كه دريغم مى‌آيد با مرگ اين دو جوان يعنى حسن و حسين نسل رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله قطع شود.[٢]

اين سخنان زمانى از آن حضرت صادر مى‌شود كه از وجود فرزندان زيادى بهره‌مند است. بنابراين؛ چگونه آن حضرت به آن دو اجازه مى‌دهد به همراه فرماندهى اموى يا غير اموى به جنگ بپردازند در صورتى كه غير از آن دو، فرزندى نداشت و يا اگر داشت تعدادشان اندك بود؟!

از كليه مطالب ياد شده اطمينان مى‌يابيم كه نسبت شركت حسنين عليهما السّلام در جنگ‌هاى آن زمان، عارى از حقيقت و صحّت است.

[١] . اين بحث نياز به تحقيق و بررسى بيشتر دارد كه از حوصله اين كتاب بيرون است.

[٢] . نهج البلاغه با شرح محمد عبده ٢/ ٢١٢، تاريخ طبرى حوادث سال ٣٧ ٤/ ٤٤.