پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٧٨ - ب - طرفداران حكومت اسلامى، كه خود بر دو قسم بودند

٧. وجود جريان‌هاى فكرى مخالف، در سپاه امام عليه السّلام‌

سپاهيان امام عليه السّلام از تركيبى شگفت‌آور تشكيل يافته بود و در آن جريان‌هاى فكرى گوناگون و عناصر مخالف يكديگر وجود داشت كه در يك چشم‌انداز، آن را به چند گروه مى‌توان تقسيم‌بندى كرد:

الف- خوارج:

اينان كسانى بودند كه از اطاعت امام خارج شده و با وى به ستيزه برخاستند و پرچم مخالفت برافراشته و با او به خصومت و دشمنى پرداختند و وجود مقدس امام حسن عليه السّلام را راه حلّى ميانه مى‌پنداشتند. از اين رو، براى جنگ با معاويه به امام پيوستند، رخ دادن اندك شبهه‌اى اين افراد را آشفته مى‌ساخت و شتابزده در آن داورى مى‌كردند و ملاحظه خواهيم كرد كه بعدها چگونه بر سر امام حسن عليه السّلام ريختند.

ب- طرفداران حكومت اسلامى، كه خود بر دو قسم بودند:

١. كسانى كه در حكومت كوفه به مطامعى كه در خواب و خيال و آرزوى آن‌ها بودند، نرسيدند، طرفدارى از حكومت شام را نهان مى‌داشتند و در پى فرصتى بودند تا با يورش به حكومت كوفه، زمام امور را به معاويه بسپارند.

٢. كسانى كه به خاطر كينه‌توزى‌هاى ديرينه خود و يا خواسته‌هاى شخصى نسبت به حكومت كوفه، دشمنى مى‌ورزيدند. بعد از اين به خيانت اين افراد و نامه‌نگارى آن‌ها با معاويه پى خواهيم برد كه چگونه مى‌كوشيدند خود را به دربار وى نزديك و در حكومتش به نوايى برسند.

ج- متزلزلان: اينان از روشى مشخص و يا خط و مشى ويژه و مستقلى برخوردار نبودند. بلكه هدفشان عافيت‌طلبى و از هر جناحى كه به پيروزى دست مى‌يافت انتظاراتى داشتند. اين گروه از نزديك در انتظار بودند كه امور