پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٨٦ - ١٠ خيانتهاى پياپى در لشكر امام عليه السلام

زيادى از سران و فرماندهان لشكر نيز او را همراهى كرده‌اند و فضاى سرشار از بدبختى و يأس و نوميدى از امكان پيروزى امام بر دشمنش نيز مى‌تواند مزيد بر علت باشد.

بدين‌سان، اخبار فرار فرماندهان و سران ويژه سپاه، پياپى به امام عليه السّلام مى‌رسيد. گريختن اين عده از فرماندهان، فرار تعداد زيادى از سربازان را نيز به دنبال داشت به گونه‌اى كه سبب نافرمانى و هرج و مرج گسترده‌اى در لشكريان حضرت شد.

به گفته يعقوبى: پس از فرار عبيد اللّه و افراد ويژه‌اش، شماره فراريان سپاه به سوى معاويه رو به افزايش نهاده و به هشت هزار تن رسيد. وى مى‌گويد:

معاويه، با اعزام فرستاده‌اى نزد عبيد اللّه بن عباس، يك ميليون درهم به او وعده داد. بدين‌ترتيب، هشت هزار تن از طرفداران ابن عباس به معاويه پيوستند و قيس بن سعد هم‌چنان براى جنگ با معاويه مصمم ماند[١]».

اگر تعداد لشكريان حاضر در «مسكن» را دوازده هزار تن بدانيم، فراريانى كه از اين سپاه به معاويه پيوستند، دو سوم آن جمعيّت را تشكيل مى‌دادند و اين تعداد درصد زيادى به شمار مى‌آمد. در صورتى كه تعداد لشكريانى كه معاويه آنان را براى نبرد با امام حسن عليه السّلام فرماندهى مى‌كرد به شصت هزار تن بالغ مى‌گشت و هزاران نيروى فرارى لشكر امام حسن عليه السّلام نيز به اين تعداد افزوده مى‌شد.

در حقيقت، اين عمل ضربه‌اى سهمگين و بلايى فوق العاده دردآور بود كه هر قدرتى در برابر آن درهم مى‌شكست و فاجعه وحشت‌زايى به بار آورد

[١] . صلح امام حسن ٨٠.