برخی از مواقع، متکلم در سخن خود با آوردن ضمیر، به نحوی سخن می‌گوید که در عین آن‌که امکان ارجاع ضمیر به نزدیک‌ترین مرجع هست، می‌توان آن را به مراجع دیگر پیشین نیز باز گرداند.

در حدیثی از جعفر جعفری منقول است که شخصی از اهل شام بر امام صادق†‌داخل شد. سپس به او گفت: اول کسی که پیش از همه کس بهشت می‌رود، بلال است. گفت: چرا؟ گفت: از آن جهت که او اول کسی است که اذان گفته است. جمعی از علما این حدیث را در فضل اذان ذکر کردند و جمعی در فضل بلال و هیچ یک ظاهر نیست؛ چون ظاهر نیست این عبارت را حضرت فرموده باشد یا آن شامی و بر تقدیری که حضرت فرموده باشند، ظاهراً‌ از روی تقیه باشد.[١]

اضطراب و تشویش متن

کلام اهل بیت† همراه با صلابت، استواری و هماهنگی است و اگر در سخن یا سخنان منسوب به آنان، مفاهیمی حاکی از پریشانی و اضطراب دیده شود، لازم است به وجهی شایسته تبیین گردد. به همین دلیل، مجلسی کلامی را که دارای اضطراب و تشویش باشد، نمادی از تقیه دانسته است. وی نقل می‌کند شیخ به سند صحیح از سعد روایت کرده است که از امام رضا† در مورد سجدۀ شکر سؤال کرد. حضرت فرمودند: سجده شکر چه چیز است؟ سعد گفت: مشایخ ما بعد از نماز واجب، یک سجده می‌کنند و می‌گویند این سجده شکر است. حضرت فرمودند: شکر آن است که چون حق سبحانه و تعالی، بر بنده‌اش انعام

[١] . ر.ک : همان، ج٤، ص٢٧٢؛ ج٦ ، ص ٤٤٨.