حمید بن زیاد راوی سی‌امین روایت از احادیث اثناعشر در کتاب الغیبة نعمانی است. سند روایت چنین است. «و أخبرنا أبو العباس أحمد بن محمد بن سعید، قال: حدّثنا حمید بن زیاد من کتابه و قرأته علیه»[١]. در سند این روایت تصریح شده که این روایت از کتاب حمید بن زیاد گرفته شده؛ هر چند کتاب او به صورت مستقل از میان رفته است .

نتیجه

بیشتر نگارش‌های حدیثی سه قرن اول هجری در گذر زمان به صورت مستقل از میان رفته، و تنها تعداد کمی از کتاب‌های حدیثی این دوره به دست ما رسیده است. این مسأله باعث شده عده‌ای از مستشرقین و روشنفکران در قدمت منابع احادیث اثناعشر تردید نموده، ادعا کنند اعتقاد به دوازده امام در نیمه قرن چهارم هجری بر اعتقاد شیعیان افزوده شده است .

با مراجعه دقیق به اندک نگارش‌های حدیثی موجود در سه قرن اول درمی‌یابیم، گزارش احادیث اثناعشر در شش کتاب وجود دارد. همچنین با استفاده از روش منبع یابی از طریق اسناد روایات کتاب الکافی، الغیبة طوسی و الغیبة نعمانی، توانستیم شانزده منبع حدیثی دیگر را شناسایی نماییم.

افزون بر آن، با توجه به این که نگارش‌های حدیثی سه قرن اول در لا به ‌لای کتاب‌های حدیثی قرن چهارم و پنجم جای گرفته، گزارش‌های حدیثی موجود در منابع قرن چهارم و پنجم حاکی از وجود این احادیث در نگارش‌های سه قرن اول است. بنا بر این، تردید در قدمت منابع احادیث اثناعشر نادرست و از سر ناآگاهی به وجود آمده است.

کتابنامه

[١] . سند و بخشی از روایت چهاردهم این است: أبو علی الأشعری، عن الحسن بن عبید اللّه،‌ عن الحسن بن موسی الخشاب، عن علی بن سماعة، عن علی بن الحسن بن رباط، عن ابن أذینة، عن زرارة قال: سمعت أبا جعفر†: «الاثناعشر الإمامَ مِن آلِ مُحِمَّدٍ‰»
( الکافی، ج ١، ص ٥٣٣، ح ١٤).