نخواهد داشت و در واقع، رحمت نيست و رحمتى كه زایل و منقطع شود، به ناچار، در عذاب و بدبختى دائمى محو خواهد شد. از این رو، مى‌توان گفت كه رحمت به معناى واقعى آن، تنها و تنها به حال مؤمنان سود مى‌بخشد و اختصاص رحمت به مؤمنان به اين معناست؛ نه بدان معنا كه خداوند به غير مؤمنان اصلاً رحم نكند.[١]

به نظر مى‌رسد كه اين توجيه براى روايات ياد شده, قابل خدشه است؛ زيرا رحمت عام الهى همانند رحمت خاص او، رحمت حقیقی است، ليكن انسان‌هاى ناشايسته از آن سوء استفاده مى‌نمايند.

از سوى ديگر، سند روايتى كه «رحمان» را صفت عام و «رحيم» را صفت خاص مى‌داند، معتبر است و با توجه به اين كه در قرآن «رحمان»، بیشتر در رحمت عام و «رحيم» در رحمت خاص به كار رفته[٢] و اين مضمون در روايات ديگر نيز مورد تأكيد گرفته، نمى‌توان اين روايات را كنار گذاشت، بلكه بايد ميان اين روايات و رواياتى كه خداوند متعال را «رحمن» و «رحيم» در دنيا و آخرت مى‌دانند و همچنين آياتى كه «رحمان» را بر رحمت اخروى و «رحيم» را بر رحمت دنيوى اطلاق كرده‌اند، بدين سان جمع بندى كرد كه :

معناى «رحمان» بودن خداوند متعال در دنيا اين نيست كه او در آخرت «رحمان» نيست؛ همان طور كه معناى «رحيم» بودن او در آخرت به معناى نفى رحيميت او در دنيا نیست؛ بلكه معناى رحمانيت خدا در دنيا اين است كه او در

[١]. بيان، در علوم و مسائل كلى قرآن، ص ٥٧٠ و ٥٧١ .

[٢]. كلمه «رحمان» ١٦٩ بار در قرآن آمده که ١١٤ بار آن در بسم الله الرحمن الرحیم و با ٤٥ بار در آیات دیگر است و از مجموع این موارد, ١٥٨ بار در رحمت عام و یازده بار در رحمت خاص به كار رفته است. همچنین, كلمه «رحيم» ٢٢٧ بار در قرآن آمده است که ١١٤ بار آن در بسم الله الرحمن الرحیم آمده است و ١١٣ بار در آیات دیگر قرار دارد. ٢١٢ مورد از این استعمالات در رحمت خاص و پانزده بار در رحمت عام به كار رفته است.