٢. احتمال راهیابی خطا و تصحیف در هر متنی وجود دارد، متون روایی نیز از این امر مستثنا نیستند. از این رو، مقابله نسخه‌های متعدد حدیثی از دیر باز مورد نظر محدثان بوده است. بدون تردید، بسیاری از احادیث معصومان٧ تصحیف شده است که این امر آثاری را در پی داشته و خواهد داشت؛ مانند: اختلاف در اخبار، ابهام در معنای حدیث و....

٣. تصحیف، گاهی محسوس است و لفظی و گاهی معقول است و معنوی و هر کدام از این دو یا نوشتاری است و یا شنیداری و هر کدام از اینها، گاهی در سند رخ می‌نماید و گاهی در متن حدیث.

٤. اشتباه در قرائت یا اشتباه در شنیدن حدیث را می‌توان از مهم‌ترین عوامل تصحیف برشمرد.

٥. تصحیف متن حدیث تأثیر نامطلوبی بر فهم آن می‌گذارد که پیگیری حدیث‌پژوه را می‌طلبد تا با تشکیل خانواده حدیث، به متن غیر مصحّف حدیث دست یابد. پاره‌ای از احادیث اهل بیت٧ در هر زمان، تبیین و روشنگری روایاتِ نارسا و یا مصحّفی بوده است که به معصوم پیش از آنان نسبت داده شده است.

٦. از جمله راهکارهایی که می‌تواند در تصحیف‌شناسی کارساز باشد، به طور اجمال عبارت‌اند از: مقایسه و مقابله نسخه‌های مختلف یک کتاب روایی با یکدیگر؛ مراجعه به اصول اولیه و مصادر اصلی روایات؛ مقایسه و مطابقت دادن روایات هم‌مضمون یا قریب المضمون مذکور در کتب متعدد روایی با هم؛ مراجعه به شروح کتب حدیثی و جوامع روایی ثانوی همچون الوافی، وسائل الشیعة و بحار الانوار.

کتابنامه

‌ـ ‌ لؤلؤه البحرین، یوسف بحرانی، چاپ دوم، قم، مؤسسی آل البیت، بی‌تا.