و... را به کار می‌برد. بسیاری از مفسران، این مراحل را در حقیقت، مراحل خلقت حضرت آدم دانسته‌اند و اطلاق آنها را به دیگر انسان‌ها تعبیری مجازی شمرده‌اند؛ یعنی چون انسان‌ها فرزندان حضرت آدم‌اند و او حقیقتاً این مراحل را گذرانده است. قرآن هم این مراحل را مجازاً به تمام انسان‌ها نسبت داده است؛ اما این تفسیر درست نیست و آیات الهی به صراحت، مراحل مزبور را، علاوه برحضرت آدم، شامل انسان‌های دیگر هم دانسته است.[١] احادیث اسلامی نیز بر این مطلب صحّه می‌گذارند.[٢] در واقع، این مراحل، مراحل آفرینش ابدان ذرّی همۀ انسان‌ها و گوهرۀ مادی آن است که در روایات معصومان، از آن
به طینت تعبیر شده است. به دیگر بیان، خداوند ابتدا از خاک و با انجام فعل و انفعالاتی خاص بر روی آن ـ که همان مراحل یادشده است ـ بدن ذرّه‌ای حضرت آدم و تمام آدمیان را آفریده است و بدین ترتیب، بدن ذرّه‌ای وی و دیگر افراد بشر تقریباً همزمان خلق شده است، ولی چون سنّت خداوند این بود که حضرت آدم بدون پدر و مادر ایجاد شود، بدن ذرّه‌ای وی به جای آن که در رحم مادر رشد یابد؛ همانند بذر درخت، در دل خاک پرورید و اندامش به مرور شکل یافت و کامل شد و سپس مسجود فرشتگان قرار گرفت. بدن ذرّه‌ای هر یک از انسان‌های دیگر، اما به تقدیر الهی و در زمان خاص خود، به پدر منتقل شده و با جذب مواد خاص در بدن او به نطفه تبدیل می‌گردد و بعد از انتقال نطفه به مادر، با جذب مواد غذایی در رحم

[١]. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ†: ... فِی رَوْضَةٍ كَهَيْئَةِ الْأَجْسَادِ فِی الْجَنَّةِ (همان).

[٢]. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ†: ... فِی أَبْدَانٍ كَأَبْدَانِهِمْ (همان، ص ٢٤٤).