یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٠ - مسئولیت

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٧، ص: ٨٠

و این فرد مسئول افراد دیگر است؟ مسئولیت یک فرد در انتخاب عمل خود نسبت به دیگران و به تعبیر خود سارتر اینکه انسان با عمل خود هم خود را انتخاب میکند و هم دیگران را، به معنی نوعی نفوذ جبری یک فرد است در ساختن دیگران و ملازم است با عدم آزادی آن دیگران در انتخاب خود. علیهذا نظر صحیح این است که اختیار و آزادی نسبی است نه مطلق، و به عبارت دیگر: «امر بین الامرین» است.

د. اساساً اینکه تنها نظریه فلسفی اصالت وجود سارتر و اصل آزادی انسان در کارهایش و در ساختن خودش، کافی باشد برای اثبات اینکه انسان مسئول خود باشد- تا چه رسد به مسئولیت در برابر جامعه که از مسئولیت خود استنتاج میشود- محل نظر است.

آزادی و اختیار انسان در کارهای خود شرط لازم مسئولیت است نه شرط کافی. اما اینکه شرط لازم است، زیرا با عدم آزادی مسئولیت معنی ندارد، مثل این است که بگوییم این آتش مسئول سوزانیدن فرش است. آتش سبب سوزانیدن فرش هست اما هر سببی مسئول نیست. مسئولیت فرع بر چند چیز است که فقها آنها را شرایط عامه تکلیف میدانند:

١. آگاهی؛ آگاهی به خود و کار خود. ناآگاه و غیر شاعر مسئول نیست (و به اصطلاح فقها: علم).

٢. توانایی. ناتوان هرچند آگاه باشد مسئول نیست، یعنی اگر کار از حوزه عمل و قدرت خارج باشد مسئولیت در کار نیست (و به اصطلاح فقها: قدرت).

٣. اختیار و امکان صدور فعل و عدم صدور آن، امکان صدور چند فعل هریک به جای دیگری؛ یعنی اینکه رابطه فاعل با فعلش یکجانبه و ضروری نباشد و ترک آن ممتنع نباشد، فعل و ترک هر دو ممکن باشد تا از دو ممکن یکی را انتخاب کند، اگرنه داستان «قال الجدار للوتد: لم تشقّنی؟ قال: سل من یدقّنی» است.

هریک از شروط بالا و از آن جمله شرط اخیر اگر نباشد،