یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨١ - مسئولیت

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٧، ص: ٨١

مسئولیت معنی ندارد.

اما اینکه آزادی و اختیار و حتی آگاهی و توانایی نیز شرط کافی برای مسئولیت نیست. این است که مسئولیت یک مفهوم اعتباری است (به تعبیر مقاله ششم اصول فلسفه) نه یک امر تکوینی از قبیل آگاهی و اراده و احساس و امثال اینها. باید ببینیم بشر مسئولیت را در چه شرایطی اعتبار میکند؟

مسئولیت [١] در جایی اعتبار میشود که علاوه بر آزادی و آگاهی و توانایی، رسالت و تکلیف هم در کار باشد، یعنی رسالت در مورد کارهایی است که انسان به عنوان یک وظیفه و یک تکلیف انجام میدهد. در کارهای غریزی و فردی که انسان تحت تأثیر یک میل فردی یا یک ترس فردی انجام میدهد، مسئولیت بیمعنی است.

در واقع مسئولیت صرفاً در مورد کارهایی صادق است که انسان تحت تأثیر و تدبیر عقل و یا اراده اخلاقی انجام میدهد، نه کارهایی که تحت تأثیر جاذبه میلها و دافعه خوفها انجام میدهد؛ قهراً مربوط میشود به حوزه واقعی آگاهی و انتخاب، نه غریزه.

البته تکلیف مفروض ممکن است خارجی باشد و ممکن است داخلی و درونی باشد، یعنی وجدان فطری. آیا مکتب مادی میتواند به چنین دستورهای مافوق فردی و فرمانهای معنوی قائل گردد؟

٤. موجودات جهان سه قسمند: موجودات دون مسئولیت (جمادات، نباتات، حیوانات)، موجودات مسئول یا ذوات مسئول (انسان) و سوم ذات فوق مسئولیت یعنی خداوند متعال که لایسئل عما یفعل و هم یسئلون. متکلمان در اجرای حسن و قبح عقلی در امور تکوینی، در حقیقت خدا را یک موجود مسئول شناختهاند ولی همچنان که در عدل الهی، چاپ دوم گفتهایم نظرشان ناصحیح است.

پس انسان موجودی است بالاتر از مخلوقهای غیر مسئول و