یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٦٠ - یادداشت نهج البلاغه - سلوک و عبادت

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٧، ص: ٣٦٠

بر بدن است.

٢. اهل عرفان برای مراتب و مراحل معنوی، یک قانون و قاعده و حساب خاصی قائل شدهاند؛ مانند مسافرتهای مکانی، منازل و مراحلی قائل شدهاند. خواجه عبداللَّه منازل السائرین نوشته است و در صد منزل خلاصه کرده است. بوعلی در نمط نهم اشارات بیانات خاصی از نظر احوال و مقامات عارفین یادآور شده است. عرفا عموماً احوال و مقامات و اطواری قائل شدهاند و معمولًا قائل به هفت طور هستند. شعر معروف «هفت شهر عشق را عطار گشت- ما هنوز اندر خم یک کوچهایم» معروف است.

شاید در برخی از اینها تصنعاتی هم به کار رفته باشد ولی بدون شک روح و نفس و- به زبان خود اهل دل- دل، تحولات و تطوراتی دارد و مانند جسم که مراحلی را طی میکند که به مرحله کمال میرسد روح نیز عیناً چنین است، با این تفاوت که جسم تحت تأثیر جبری قوانین طبیعت مراحل کودکی و جوانی و پیری را طی میکند و روح باید با نیروی اراده و قدم اختیار این مراحل را طی کند. برای جسم در زبان عربی اسمائی وضع شده است: رضیع، طفل، مراهق، شاب، کهل، شیخ، فانی.

به هر حال به عقیده این دسته، نفس در جوهر خود تحولات و تطوراتی پیدا میکند و در هر منزلی حکم خاص و حالات خاص دارد.

یکی از دلکش ترین مباحث ادبیات عرفانی، مطالبی است مربوط به روان شناسی عرفانی که در ادبیات اسلامی، خواه عربی و خواه فارسی، زیاد دیده میشود. کیست که دیوان ابن الفارض و یا دیوان حافظ را بخواند و تحت تأثیر این مبانی و مفاهیم بلند واقع نشود؟

قطع نظر از جنبه عرفانی و معنوی و ماوراء الطبیعی این مسائل، از جنبه ادبی و نازک خیالی از متعالی ترین جنبههای ادبیات است.

معانی و مفاهیمی که در ادبیات عرفانی آمده است حتی برای منکرین