یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٢ - مسئولیت

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٧، ص: ٨٢

پایینتر از ذات غیر مسئول خالق.

٥. دین عبارت است از مسئولیت، البته مسئولیت توأم با عشق و علاقه. دین از نظر ماهیت غریزی یک عشق و محبت است و از نظر ماهیت اجتماعی یک مسئولیت است.

اینجا سه بحث است:

الف. دین از مسئولیت انفکاک پذیر نیست. انسان متدین واقعی خواه ناخواه احساس مسئولیت میکند هم برای خود، هم برای محیط خانواده و هم برای اجتماع. بی تفاوتی با دینداری سازگار نیست.

دین منهای مسئولیت، دین منهای دین است.

ب. مسئولیت از دین انفکاک پذیر نیست. فلسفههایی که خواستهاند مسئولیت منهای دین بسازند، همه شکست خورده هستند.

ج. مسئولیت، خود یک مقیاس است برای دین شناسی و برای استقامت و انحراف تعلیماتی که به نام دین داده میشود. برخی تعلیمات است که در انسان احساس مسئولیت ایجاد میکند، احساس تقصیر، کوتاهی: یا حسرتا علی ما فرطت فی جنب اللَّه. برخی تعلیمات دیگر است که در جهت رفع مسئولیت است. مثلًا آنجا که رسول اکرم به فاطمه زهرا (سلام اللَّه علیها) میفرماید: اعملی لنفسک فانی لااغنی عنک من اللَّه شیئاً، یا قرآن میگوید: لیس للانسان الّا ما سعی، یا مطالعه سیره رسول اکرم و اهل بیت، اینها همه به انسان نوعی بیداری و آگاهی مسئولیت آمیز و تعهدخیز میدهد. ولی این جمله که «حب علی حسنة لاتضر معها سیئة» برعکس احساس مسئولیت را از انسان میگیرد، خاطرجمعی و تأمین میدهد، به قول سارتر دلهره و اضطراب را میگیرد، و انسان باید همواره در حال دلهره و اضطراب بوده باشد، یعنی خیال راحت و آرام و خاطر جمع نداشته باشد.

اما قسمت اول: دین منهای مسئولیت ناممکن است، زیرا دین جز یک سلسله تکلیفهای اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی، عبادی نیست. بعضیها دین را به معنی یک وابستگی اسمی و شناسنامهای و انتساب محض خیال میکنند خصوصاً تشیع را، و بلکه خیال میکنند