كه اين آب ظاهر بدن را شستشو مى كند و به انسان طهارت ظاهرى مى دهد , اما اين معنا را درباره تيمم هم مى فرمايد . مى فرمايد تيمم بگيريد , صورت را خاك مالى كنيد تا پاك شويد [٣] . بنابراين طهارتى كه خدا مى خواهد از انانيت پاك شدن است . آب ممكن است انسان را طاهر كند به طهارت ظاهرى , اما دستها را خاك مالى كردن و به صورت ماليدن , انسان را به آن طهارت معنوى مى رساند . در سوره شريفه مائده در جريان تشريح تيمم مى فرمايد : فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم و ايديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج و لكن يريد ليطهركم و ليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون [٤] , آنجا كه آب نيافتيد از خاك طيب استفاده كنيد و تيمم كنيد , چهره ها و دست ها را از اين صعيد روى زمين خاك مالى كنيد و مسح كنيد . برخى از بزرگان از اينكه انسان تنها دست را به سنگ صاف بزند و به صورت بمالد اشكال كرده و گفته اند چون در اين آيه كريمه آمده است فامسحوا بوجوهكم و ايديكم منه , پس چيزى بايد از اين زمين به صورت انسان بچسبد , بايد صورت را خاك مالى كرد تا گرد و غبار از زمين به صورت بچسبد آنگاه فرمود خداوند نمى خواهد هيچ گونه دشوارى بر شما تحميل كند بلكه مى خواهد شما را پاك كند . معلوم مى شود انسان از اينكه خاك را در تيمم به صورتش مى مالد پاك مى شود . از چه چيزى پاك مى شود ؟ غرور و منيت و انانيت را از انسان مى گيرد و انسان را تطهير مى كند . اگر انسان را تطهير كرد ديگر انسان در برابر خواسته خداوند سخنى ندارد , نمى گويد( من نظرم آن است) . همچنانكه خداوند سبحان نعمتهاى ظاهرى را بر مى شمارد و سپس مى فرمايد شاكر نعمت باشيد , اين تيمم را هم به عنوان يك نعمت ذكر مى كند تا در برابر اين نعمت انسان شاكر باشد .

هيچ دشمنى بدتر از دشمن درونى نيست , و هيچ آلودگى بدتر از پليدى نفس نيست , لذا تمام اين عبادتها براى آن است كه انسان از راههاى مختلف از اين غرور و منيت و خودخواهى رهايى يابد . همه دستورات دين براى تطهير است . انسان نماز مى خواند براى آن كه طاهر شود , روزه مى گيرد براى آنكه طاهر شود , جنگ مى كند كه

[٣]سوره مائده آيه ٦ .

[٤]همان مأخذ .