اسرار عبادات - جوادی آملی، عبدالله - الصفحة ٩ - گفتار اول

خداوند حكيم است و هر حكيمى كار با هدف انجام مى دهد پس خداوند كارش داراى هدف است [٨] , و بر اثر غناى ذاتى خداوند هيچ چيزى نمى تواند هدف ذات حق باشد [٩] زيرا لازمه اش آنست كه ذات حق بدون آن هدف كامل نبوده و با نيل به آن كامل شود در حالى كه واجب الوجود عين كمال صرف و نامحدود مى باشد و كمالى خارج از ذات وى فرض نمى شود . جمع ميان اين دو اقتضاء آنست كه فاعل جهان امكان منزه از هدف بوده چون خود عين هدف هر موجودى است چه اينكه عين مبدء هر وجودى مى باشد ليكن خود جهان داراى هدف وجودى بوده و به آن نائل مى گردد , گرچه عده اى از آن بين راه از گزند برخورد ناگوار مصون نخواهند بود .

هدف انس و جن در نظام تشريع تكامل عبادى آنهاست و اگر انسان كه داراى روح مجرد عقلى است آن را شكوفا نمايد و از همراهان خود سبقت بگيرد خودش هدف بسيارى از موجودهاى مادون قرار مى گيرد , گرچه هدف نهايى همه خداوند است , ليكن همانطورى كه در قوس نزول نخستين صادر جوهر عقل است , در قوس صعود كامل ترين راجع و بازگشت كننده جوهر عاقل است , كه مدار امكان از عقل شروع شده و به عاقل ختم مى شود , و اين مطلب نه بر پندار عقول عشره و مانند آنست كه حكمت مشاء نيز آن را از مسائل جزمى فلسفه خود به حساب نياورد و فقط در حد احتمال ياد كرده است بلكه بر اساس تشكيك وجود يا ظهور است كه حكمت متعاليه يا عرفان آن را مى فهمد يا مى بيند .

٤ عبادت درجات فراوانى دارد كه برخى از آنها هدف ميانگين و بعض ديگر هدف نهايى مى باشد . و چون عمل محدود است و شهود نامحدود , عبادت هاى عملى هدف هاى محدود بوده و عبادت هاى شهودى هدف هاى نامحدود خواهند بود . و سر محدود بودن عبادت هاى عملى آنست كه قلمرو تكليف با انتقال از دنيا به آخرت تمام شده ولى منطقه شهود همچنان ادامه دارد , و تكامل هاى عملى كه توسط فعل اختيارى انسان حاصل شود , در قيامت نيست , ليكن تكامل هاى علمى كه با افاضه خداى